کاهش کارایی انرژی در طول تحریم ســبب افزایش مصرف انرژی برای حفظ ســتانده مطلوب می شود که این خود منجر به افزایش هزینه های انرژی در فرآیند تولید شده و می تواند درجه رقابت پذیری زیربخش های صنعتــی داخلی را در بازارهای جهانی کاهش دهد و قیمت های بالاتری را به مصرف کنندگان داخلی تحمیل کند.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، محمدرضا فرزانگان (دانشگاه فیلیپس ماربورگ)، لیلا جباری (دانشگاه علامه طباطبائی) و علی اصغر سالم (دانشگاه علامه طباطبائی) در تحلیلی با محوریت «بررسی وضعیت امروز صنعت انرژی و چشم انداز آن» در در آینده نگر نوشته اند:
در ســال های اخیر صنعتی شــدن، نقش حیاتی در توســعه اقتصادی کشــورهای مختلف از جمله ایران ایفا کرده اســت. در این میان سهم بخــش صنعتی در ایران از تولید ناخالص داخلی از ۱۴ درصد در ســال ۲۰۰۶ به ۱۶ درصد در سال ۲۰۱۹ رسیده است.
با این حال رشد صنعت منجر به افزایش مصرف انرژی شــده و چالش های زیست محیطی را به وجود آورده که لزوم افزایش کارایی انرژی صنایع را برجســته می کند؛ چرا که بهبود کارایی انرژی نقش محوری در حفظ انرژی، کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و توســعه صنعتی پایدار دارد.
سیاستمداران ایرانی، در کنار برنامه ریزی برای توســعه اقتصادی، استراتژی هایی در راستای افزایش کارایی انرژی و حفظ منابع سوخت های فسیلی در نظر گرفتهاند. با این وجود، کارایی انرژی بخش های صنعتی در ایران نســبت به سایر کشورهای جهان پایین مانده است.
از لحاظ اقتصاد سیاسی، کشور ایران دارای ویژگی های متمایزی است که می تواند کارایی انرژی را تحت تأثیر خود قرار دهد. تحریم ها از جمله این ویژگی های سیاسی هستند که بر بخش انرژی و کارایی انرژی در ایران اثر گذاشــته اند و درک اثرات آن ها بر کارایی انرژی نیازمند درک یک مسئله چند وجهی است، چرا که اثر تحریم بر کارایی انرژی در قالب مکانیســم های مختلف از جمله کاهش تولید ناخالص داخلی، محدودیت دسترسی به تکنولوژی های انرژی اندوز و خروج سرمایه خارجی قابل تحلیل است.
این مطالعه که در ژورنال Economics Energy منتشر شده است به بررسی اثر تحریم بر کارایی انرژی ۲۴ زیربخش صنعتی در ایران طی سالهای ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۸ می پردازد. ابتدا، در این مطالعه ما به بررسی اثر تحریم بر زیربخش های صنعتی توجــه کردیم. زیــرا با توجه به ماهیت ســرمایه بر بودن بخش صنعت، انتظار میرفت تحریم ها اثرات قابل توجه و متفاوتتری نســبت به سایر بخش ها در این بخش داشته باشند.
همچنین ما ستانده نامطلوب ناشی از فعالیت های تولیدی در محاسبه امتیاز کارایی انرژی را در نظر گرفته و سعی کردیم در قالب روش تابع فاصله جهتدار اثر ستانده نامطلوب را وارد محاسبات کارایی انرژی نماییم. در نهایت در این مطالعه ما شاخص شدت تحریم را در زیربخش های صنعتی با توجه به تمایزهای ساختاری موجود میان آن ها، به شــکل مجزا با استفاده از روش تحلیل مؤلفه های اساسی محاسبه کردیم.
طبق نتایج این مطالعه، همانطور که در شکل یک شاهد آن هستیم، تفاوت هایــی میان زیربخش های صنعتی از نظر شــاخص کارایی انرژی وجود دارد. مطالعه ما نشان میدهد که به طور میانگین برای پنج سال، تنها ۲۱ درصد از زیربخشهای صنعتی در ایران دارای شــاخص کارایی یک هســتند که این زیربخش ها عبارتنــد از: صنایع تولید فرآورده های توتون و تنباکو، تولید پوشاک، تولید کک و فرآورده های حاصل از پالایش نفت، صنعت ساخت محصولات رایانه ای، الکترونیکی و نوری و زیربخش تعمیر ماشــین آلات و تجهیزات.
در این میــان ۷۱ درصد زیربخش ها شــاخص کارایی میان 5.0 تا 1 دارنــد و دو زیر بخش صنعتی در ایران یعنی زیربخش تولید فراورده های غیرفلزی و صنعت منســوجات امتیاز کارایی کمتر از یک دارند. عالوه بر این، همانطور که پیش تر بیان شد، در این مطالعه شاخص شــدت تحریم برای ۲۴ زیربخش صنعتی در طی پنج سال برآورد شــد، که نتیجه آن در قالب شــکل دو به صورت میانگین برای ۲۴ زیربخش صنعتی به تفکیک سال های مختلف ارائه شده است.
طبق نتایج حاصل، شاخص شدت تحریم در بخش صنعت در سال های ،۱۳۹۴ ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ نسبت به سالهای دیگر کمتر است. این روند را می توان با رخداد تفاهم نامه برجام مرتبط دانست که در سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ مصادف با ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ شمســی میان کشــور ایران و گروه ۵+۱ در وین اتریش صورت گرفت. در قالب این تفاهم نامه از سال ،۲۰۱۵ برخی از تحریم ها عیله ایران لغو و از شــدت تحریم ها کاسته شد، لذا شاخص شدت تحریم در زیربخشها نیز تحت تأثیر این معاهده قرار گرفته و به طور میانگین میزان کمتری دارد.
با این حال همزمان با شــروع ریاست جمهوری ترامپ، ایالت متحده از برجام خارج شده و تحریم های جدیدی را در کنار اعمال مجدد تحریم های گذشته علیه ایران اعمال نمود که این امر شدت تحریم ها را افزایش داد. از این رو بخش صنعت نیز تحت تأثیر تحریم های جدید و اعمال مجدد تحریم های مالی گذشته، قرار گرفت، که می توان شاخص شدت تحریم بالاتر در بخش صنعت طی سال ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ را به این امر نسبت داد.
در نهایت بررســی های ما در خصوص اثر تحریم بر کارایی انرژی زیربخش های صنعتی در ایران که هدف اصلی مطالعه ما بود نشــان داد که تحریم هــا در ایران کارایی انــرژی زیربخش های صنعتی را تحت تأثیر قرار داده و پیامدهای نامطلوب احتمالی ای خواهد داشت.
کاهش کارایی انرژی در طول تحریم ســبب افزایش مصرف انرژی برای حفظ ســتانده مطلوب می شود که این خود منجر به افزایش هزینه های انرژی در فرآیند تولید شده و می تواند درجه رقابت پذیری زیربخش های صنعتــی داخلی را در بازارهای جهانی کاهش دهد و قیمت های بالاتری را به مصرف کنندگان داخلی تحمیل نماید.
علاوه بر این، کاهش کارایی انرژی در بخش های صنعتی ممکن است باعث تسریع تخلیه منابع انرژی تجدیدناپذیر شود و نگرانی های مربوط به امنیت انرژی آینده را افزایش دهــد. افزایش هزینه های تولید ناشــی از کاهش کارایــی انرژی در پی تحریم ها می تواند حاشیه سود را برای واحدهای تولیدی در هر زیربخش صنعتی کاهش داده و به طور بالقوه فرصت های شــغلی را کمتر نماید.
در نهایت، کاهش کارایی انرژی در دوره های تحریم ممکن است مصرف انرژی و انتشــار گازهای گلخانه ای را تشــدید کند و بدین ترتیب تغییر اقلیم را تشدید کند. علاوه بر همه این موارد، در این مطالعه اثر تحریم بر کارایی انرژی با تقسیم نمونه به دو دسته زیربخش های صنعتی با وابستگی کمتر و بیشتر به واردات مورد بررســی قرار گرفت، که شــایان نکته جالبی بود.
طبق نتایج بدســت آمده، تحریم ها اثرات منفی و معناداری بر کارایی انرژی زیربخش هایی با وابستگی بیشتر به واردات داشتند، در حالی که این اثرات در دسته دیگر از زیربخشها معنادار نبودند. می توان در تفسیر این نتیجه بیان کرد که تحریم ها سبب کاهش ارزش ریال شده و هزینه های واردات و مبادله را به شکل قابل توجهی افزایش میدهند و بیشتر بر کسبوکار و کارایی انرژی واحدهایی با وابستگی واردات باال، آسیب میرسانند.
= = = = =
Jabari, L., Salem, A.A., Zamani, O., and Farzanegan, M.R., 2024. Economic sanctions and energy efficiency: Evidence from Iranian industrial sub-sectors. Energy Economics, 139, 107920. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2024.107920