با انتشار گزارش فناوری و نوآوری ۲۰۲۵ از سوی سازمان ملل، جایگاه ایران در میان کشورهای جهان در حوزه فناوریهای مرزی و نوآوری دیجیتال بیش از پیش زیر ذرهبین قرار گرفت. ایران با قرار گرفتن در رتبه ۷۲ از میان ۱۶۶ کشور، گرچه در شاخصهایی چون تحقیق و توسعه و تأمین مالی نوآوری عملکرد قابل قبولی داشته، اما در شاخصهای کلیدی زیرساخت، مهارت انسانی و صنعت، همچنان با چالشهای اساسی مواجه است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز به نقل از تعادل، در همین حال، هشدارهای مقامات داخلی از جمله وزیر ارتباطات درباره عقبماندگی ایران در سرمایهگذاری بر هوش مصنوعی نسبت به کشورهای منطقه، تصویری دوگانه از فرصتها و ضعفهای ساختاری کشور در مسیر اقتصاد دیجیتال ارایه میدهد.
هوش مصنوعی (AI) و فناوریهای نوین به عنوان یکی از مهمترین حوزههای تحولزا در عصر کنونی شناخته میشوند که تأثیرات عمیقی بر تمامی جوانب زندگی انسانها، از جمله صنایع، آموزش، بهداشت، حملونقل و حتی هنر گذاشته است. در ایران نیز با توجه به روند جهانی و پیشرفتهای سریع در این عرصه، تحولات چشمگیری در استفاده و توسعه فناوریهای مرتبط با هوش مصنوعی مشاهده میشود.
در چند سال اخیر، ایران در زمینه هوش مصنوعی و فناوریهای نوین بهطور خاص پیشرفتهایی داشته است. توسعه استارتاپهای فناورانه، ایجاد مراکز تحقیقاتی و دانشگاههای معتبر در حوزه علوم کامپیوتر و هوش مصنوعی، و همچنین جذب سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی در این حوزه، نشان از توجه جدی کشور به این فناوریها دارد.
علاوه بر این، ایجاد زیرساختهای لازم برای توسعه هوش مصنوعی، از جمله شبکههای دادهای قدرتمند، مراکز داده و تکنولوژیهای پردازش ابری، از دیگر دستاوردهای قابل توجه ایران در این زمینه به شمار میرود. اما ایران با چالشهایی نیز در این مسیر روبرو است. محدودیتهای اقتصادی، تحریمها و موانع قانونی، برخی از مشکلاتی هستند که ممکن است در مسیر پیشرفت فناوریهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، ایجاد کند.
با این حال، تلاشهای دولت و بخش خصوصی برای رفع این مشکلات، به ویژه در سالهای اخیر، نشان از عزم راسخ برای توسعه این صنعت دارد. به عنوان مثال، افزایش بودجههای تحقیقاتی در دانشگاهها، همکاریهای بینالمللی و توسعه استارتاپها و شرکتهای فناورانه در ایران، بخشی از این تلاشها هستند.
از طرف دیگر، در سالهای اخیر استفاده از هوش مصنوعی در حوزههای مختلف صنعتی، مانند تولید، کشاورزی، بهداشت و درمان و حتی صنایع دفاعی، بهطور قابل توجهی در ایران گسترش یافته است. برای مثال، در صنعت خودروسازی و ماشینآلات، شرکتهای ایرانی از هوش مصنوعی برای بهبود فرآیندهای تولید و افزایش کیفیت محصولات استفاده میکنند.
همچنین در زمینه بهداشت و درمان، کاربردهای هوش مصنوعی در تشخیص بیماریها، بهبود فرآیندهای درمانی و مدیریت سیستمهای بهداشتی در حال گسترش است. با وجود چالشهای موجود، ایران به عنوان یک بازیگر مهم در حوزه فناوریهای نوین به ویژه هوش مصنوعی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا شناخته میشود.
نگاه بلندمدت و استفاده بهینه از منابع داخلی و همکاریهای بینالمللی میتواند موجب رشد و توسعه هرچه بیشتر این فناوریها در ایران شود و کشور را در موقعیت رقابتی مناسبی در عرصه جهانی قرار دهد. بر اساس گزارش فناوری و نوآوری ۲۰۲۵، ایران در نسخه ۲۰۲۵ این گزارش، در رتبه ۷۲ از میان ۱۶۶ کشور قرار گرفته است و اگرچه در شاخصهای زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات و زیرساختهای صنعتی در رتبه ۹۴ ایستاده، اما در شاخص تأمین مالی نوآوری رتبه ۵۶ جهانی را از آن خود کرده که نشان میدهد فعالیت صندوقهای نوآوری و رشد اکوسیستم دانشبنیان در ایران مثبت بوده است.
امیرعباس محمدی کوشکی، سرپرست تیم اختراعات ایران و عضو رسمی ویکی آمار سازمان ملل متحد اظهار کرد: سازمان کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD) در تازهترین گزارش خود با عنوان «فناوری و نوآوری ۲۰۲۵»، جهان را به تصویر میکشد که به سرعت تحت تأثیر فناوریهای مرزی مانند هوش مصنوعی، بلاکچین، رباتیک، زیستفناوری و نانوفناوری در حال تغییر است.
وی اظهار کرد: این گزارش، شاخص جدیدی تحت عنوان شاخص آمادگی برای فناوریهای نوظهور (Frontier Technologies Readiness Index) معرفی کرده که میزان آمادگی کشورها برای بهرهگیری از این فناوریها را در پنج محور کلیدی ارزیابی میکند. محمدی ادامه داد: بر اساس این گزارش، کشورهای توسعه یافته اروپا و امریکای شمالی در صدر جدول آمادگی برای فناوریهای نوظهور قرار دارند. به گفته وی این کشورها الگویی از سیاستگذاری یکپارچه، آموزش فناورانه، سرمایهگذاری دولتی و خصوصی و حاکمیت دادهها ارایه دادهاند.
جایگاه ایران در شاخص جهانی آمادگی برای فناوریهای نوظهور
سرپرست تیم اختراعات ایران با اشاره به جایگاه ایران در شاخص آمادگی برای فناوریهای نوظهور، گفت: ایران در نسخه ۲۰۲۵ این گزارش، در رتبه ۷۲ از میان ۱۶۶ کشور قرار گرفته است. ایران در مــقایسه با سال ۲۰۲۲ که رتبه ۷۳ را داشت، یک رتبه بـــهبود یافته و در میان کشورهای با درآمــد متوسط به بالا (Upper-middle-income countries) طبقهبندی شده است.
بررسی دقیقتر زیرشاخصهای ایران در گزارش فناوری و نوآوری ۲۰۲۵، تصویری چندبُعدی از وضعیت کشور در حوزه فناوریهای نوظهور ارایه میدهد. در شاخص زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT)، ایران با رتبه ۹۴ نشان میدهد که همچنان با استانداردهای جهانی فاصله دارد؛ دسترسی ناکافی به اینترنت پرسرعت، توسعهنیافتگی مراکز داده و محدودیت در پوشش شبکه ملی اطلاعات از جمله چالشهای اصلی در این حوزه است.
در شاخص مهارتهای انسانی نیز ایران در جایگاه ۸۲ قرار گرفته؛ هرچند دانشگاههای کشور در حوزههای مهندسی عملکرد خوبی دارند، اما آموزش مهارتهای عملی در زمینههایی مانند یادگیری ماشین، کلانداده و هوش مصنوعی همچنان نیازمند توسعه و سرمایهگذاری جدی است. در حوزه تحقیق و توسعه (R&D)، ایران با رتبه ۳۵، بهترین عملکرد خود را به ثبت رسانده است.
انتشار مقالات علمی، تأسیس مراکز نوآوری و تربیت پژوهشگران، موقعیتی نسبتاً قوی برای کشور فراهم کردهاند که در مقایسه با سایر حوزهها مزیت محسوب میشود. اما در شاخص زیرساختهای صنعتی، مجدداً شاهد تکرار رتبه ۹۴ هستیم؛ چرا که بسیاری از صنایع ایران همچنان با فناوریهای روز، اتوماسیون و هوشمندسازی فاصله داشته و ساختار تولید در کشور عمدتاً سنتی و با بهرهوری پایین باقی مانده است.
در نهایت، در شاخص تأمین مالی نوآوری، ایران با رتبه ۵۶ عملکردی نسبتاً مطلوب داشته است. فعالیت صندوقهای نوآوری و توسعه اکوسیستم دانشبنیان از نقاط مثبت محسوب میشوند، هرچند همچنان چالشهایی همچون محدود بودن دسترسی به سرمایه خارجی، نبود سرمایهگذاری خطرپذیر گسترده و تعامل مالی محدود با نظام بینالمللی مانع از شکوفایی کامل این ظرفیتها شدهاند.
ایران و گروه بریکس؛ فرصت یا چالش؟
محمدی ادامه داد: ایران بهتازگی به گروه BRICS+ پیوسته است؛ مجموعهای از اقتصادهای نوظهور شامل چین، هند، روسیه، برزیل و آفریقای جنوبی که بهدنبال بازطراحی نظام جهانی اقتصاد و فناوری هستند. عضویت ایران در این گروه، فرصتهای بالقوهای چون «تبادل دانش و الگوریتمهای هوش مصنوعی»، «بهرهگیری از زیرساخت مشترک ابری و آزمایشگاههای تحقیقاتی» و «حضور در بازارهای نوآورانه جهانی» را فراهم میکند.
اما این فرصتها در صورتی محقق میشود که ایران زیرساخت داخلی خود را برای مشارکت فعال ارتقاء دهد. به گفته وی چالشهای ایران در توسعه فناوریهای مرزی و هوش مصنوعی شامل «ضعف زیرساخت اینترنت، شبکههای انتقال داده و مراکز ابری»، «نبود سیاست ملی جامع در حوزه هوش مصنوعی و دادههای عمومی»، «خروج نخبگان و محدود بودن ارتباط دانشگاه با صنعت» و «نبود حمایت کافی از استارتاپها و شرکتهای دانشبنیان در حوزه Deep Tech» است.
محمدی خاطرنشان کرد: جمعیت جوان و تحصیلکرده، با علاقه به فناوریهای نو، حضور فعال در تولید علم در حوزههایی مانند مهندسی برق، مکانیک، نانوتکنولوژی، ظرفیت دانشگاهها و پارکهای فناوری برای تبدیل پژوهش به محصول و ارتباطات جدید بینالمللی در قالب BRICS+ و UNCTAD از جمله فرصتهای ایران در توسعه فناوریهای مرزی و هوش مصنوعی به شمار میرود.
عضو رسمی ویکی آمار سازمان ملل متحد خاطرنشان کرد: گزارش فناوری ۲۰۲۵ نشان میدهد که آینده رقابت جهانی بر مبنای ظرفیت بهرهبرداری از فناوریهای مرزی شکل میگیرد. ایران با وجود محدودیتها، دارای ظرفیتهایی است که با سیاستگذاری هوشمند میتواند آنها را به مزیت رقابتی تبدیل کند.
دلیل عقب ماندن ایران از امارات و عربستان
در این میان سید ستار هاشمی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات میگوید گرچه ایران در رتبه ۶۰ هوش مصنوعی در دنیا قرار دارد؛ اما با توجه به سرمایهگذاریهای بزرگ کشورهای منطقه و بودجه کمتر از ۵۰ میلیون دلاری ایران در این زمینه، جایگاه ایران در حوزه توسعه هوش مصنوعی در حال نزول است.
آیین امضای تفاهمنامه حکمرانی هوشمند با محوریت هوش مصنوعی روز گذشته (۲۳ فرودین) با حضور وزیر ارتباطات و رییس هیات عامل صندوق توسعه ملی برگزار شد. ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با تاکید بر اینکه وضعیت ایران در شاخص جهانی هوش مصنوعی در منطقه مناسب نیست، گفت: در حالی که ایران در رتبه ۶۰ هوش مصنوعی در جهان قرار دارد، کشورهای امارات و عربستان در رتبههای بهتری قرار دارند.
با وجودی که میزان سرمایهگذاری در عربستان ۲۰ میلیارد دلار و در امارات ۱.۴ میلیارد دلار برآورد شده، اما میزان سرمایهگذاری در ایران کمتر از ۵۰ میلیون دلار است. بر این اساس لازم است سرمایهگذاری در این حوزه را به صورت جدی دنبال کنیم. این تفاهمنامه میتواند به ما در تحقق شعار سال نیز کمک کند.
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در بخشی دیگر از این جلسه به مشکلات ناشی از ناترازی برق در ارایه سرویس پرداخت و گفت: ما ورود جدی به حوزه برق انجام دادیم که از بعد اقتصادی نیز به آن توجه ویژهای داریم. برآوردهای ما نشان میدهد یارانه انرژی ۱۲۷ میلیارد دلاری را در حوزه انرژی را بهصورت مستقیم یا غیر مستقیم پرداخت میکنیم. هوش مصنوعی در بحث انرژی اقتصادی حدودا، ۲۰ میلیارد دلاری را در بر میگیرد.
بر این اساس توافقنامههایی را با وزارای صمت، نیرو و نفت در دست داریم که برخی از آنها امضا شده. حضور صندوق ملی توسعه با توجه به تجربیاتی که دارد میتواند برای ما راهگشا و کمککننده باشد. ستار هاشمی با تاکید بر اینکه باید سهم اقتصاد دیجیتال در حوزه انرژی افزایش پیدا کند گفت: در بحث اقتصاد دیجیتال عمده ورودی که در دهه ۹۰ انجام شده در حوزه خدمات است و امروزه میزان ورودی در این بخش به سقف خود رسیده.
اگر بخواهیم سهم اقتصاد دیجیتال را دو برابر کنیم از طریق ورود به حوزه خدمات موفق نمیشویم و باید به بخشهای دیگر مانند انرژی ورود کنیم. در وزارت ارتباطات ظرفیت تبصره ۱۸ را با عاملیت پست بانک وجود دارد. بر اساس اینکه منابع امروز برای نگاه جدید و این طرح کافی نیست قصد داریم تا از ظرفت صندوق توسعه ملی استفاده کنیم.
ما در تلاشیم با استفاده از این تفاهمنامه بخش خصوصی حوزه ICT بزرگ شده و به پیش رود. مهدی غضنفری، رییس هیات عامل صندوق ملی توسعه، با اشاره به اینکه صندوق ملی توسعه با استفاده از جلساتی با وزارتخانهها و بهره از راهحلهای ارایه شده، بررسی میکند که چگونه باید تامین مالی وزارتخانهها انجام شود، ادامه داد: هرچند امضای تفاهمنامه به این معنی نیست که منابع صندوق در اختیار وزارتخانهها قرار بگیرد. بودجه آنها از جای دیگر تامین میشود و ما همکاری میکنیم که منابع در جای درستی مصرف شود. ۵.۶ دهم همت از طریق صندوق توسعه به واسطه بانک به شرکت دانشبنیان تسهیلات داده شده است.
برای سال ۱۴۰۴ همچنین ۱.۵ همت در نظر گرفته شده. رییس هیات عامل صندوق ملی توسعه، با اشاره به اینکه صندوق توسعه ملی میتواند ۲۳ میلیارد دلار سرمایه در حوزههای مختلف را تامین کند، گفت: با استفاده از شیوه نامه موجود و بدون نیاز به شیوهنامهای جدید حدود ۱۳ تا ۱۵ میلیارد دلار در حوزه نفت و گاز، حدود ۲ تا ۳ میلیارد دلار در حوزه تولید برق تجدیدپذیر و ۴ تا ۵ میلیارد دلار نیز آمادگی تامین مالی در سایر صنایع وجود دارد.
مطالب مرتبط: