در سال ۲۰۲۴، ظرفیت جهانی تولید برق از منابع تجدیدپذیر به ۴۴۴۸ گیگاوات رسیده که نشاندهنده رشد چشمگیر و رکوردشکن این حوزه در یک سال اخیر است؛ این افزایش شامل ۵۸۵ گیگاوات ظرفیت جدید است که ۹۲.۵ درصد از کل گسترش ظرفیت برق جهان را شامل میشود، رقمی بیسابقه که نرخ رشد سالانه انرژیهای تجدیدپذیر را به ۱۵.۱ درصد رسانده است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، اگر چه این ارقام حاکی از پیشرفت بزرگ در حوزه انرژی پاک است، اما جهان هنوز با هدف تعیینشده در کنفرانس اقلیم دبی(COP28) برای سهبرابر کردن ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ فاصله دارد. برای تحقق این هدف، رشد سالانه باید از سال ۲۰۲۵ به بعد به ۱۶.۶ درصد افزایش یابد.
بیشترین سهم از این افزایش ظرفیت مربوط به قاره آسیاست. چین با افزودن نزدیک به ۲۷۸ گیگاوات تنها در سال ۲۰۲۴، سهمی نزدیک به ۶۴ درصد از کل ظرفیت جدید جهان را به خود اختصاص داده است. در رتبههای بعدی هند، ایالات متحده آمریکا و چند کشور آسیایی و آفریقایی مانند اندونزی، اتیوپی و پاکستان قرار دارند.
از سوی دیگر، آمریکای مرکزی و حوزه کارائیب کمترین سهم را در افزایش ظرفیت داشته و تنها ۳.۲ درصد از ظرفیت افزوده شده را تأمین کردهاند. کشورهای عضو G7 در مجموع ۱۴.۳ درصد و کشورهای G20 بالغ بر ۹۰ درصد از ظرفیت جدید را در سال ۲۰۲۴ به ثبت رساندهاند.
انرژی خورشیدی با رشد ۳۲.۲ درصدی و افزودن ۴۵۱.۹ گیگاوات، بیشترین نقش را در توسعه ظرفیتهای جدید ایفا کرده است. چین و هند به ترتیب با ۲۷۸ و ۲۴.۵ گیگاوات، پیشتاز این بخش بودهاند. پس از آن، انرژی بادی قرار دارد که مجموع ظرفیت جهانی آن اکنون به ۱۱۳۳ گیگاوات رسیده، هرچند نرخ رشد آن نسبت به سال گذشته کمی کاهش یافته است.
در بخش انرژی آبی نیز با بازگشت رشد، ظرفیت به ۱۲۸۳ گیگاوات رسیده و کشورهایی مانند چین، اتیوپی، نپال، ویتنام و تانزانیا رشد محسوسی داشتهاند. زیست توده نیز با افزایش ۴.۶ گیگاوات نسبت به سال گذشته، شاهد جهشی دوباره بوده است.
ظرفیت برق خارج از شبکه (off-grid) بهویژه در کشورهای در حال توسعه تقریباً سهبرابر شده و به ۱۴.۳ گیگاوات رسیده که بخش عمده آن از انرژی خورشیدی تأمین میشود.
تجارب کشورهای موفق در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر
تجربه کشورهایی چون آلمان، چین، برزیل و کنیا در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر میتواند بهعنوان الگوهایی عملیاتی برای سایر کشورها مورد بررسی قرار گیرد. آلمان با سیاستگذاری انرژی، تمرکز ویژهای بر تولید پراکنده، مشارکت مردمی و تعرفههای تضمینی خرید داشته است. چین با اتکا به ظرفیت صنعتی عظیم خود، بزرگترین تولیدکننده و نصبکننده انرژیهای خورشیدی و بادی در جهان بهشمار میرود.
در آمریکای لاتین، برزیل توانسته با اتکا به منابع آبی و زیستتوده، ساختار تولید انرژی پایدار ایجاد کند. همچنین کشور کنیا با بهرهگیری از منابع زمینگرمایی و همکاریهای بینالمللی، موفق به برقرسانی پایدار در مناطق روستایی شده است. در بسیاری از کشورهای اروپایی، شهرها و دولتهای محلی نقش کلیدی در اجرای پروژههای انرژی تجدیدپذیر ایفا میکنند.
پروژههای خورشیدی پشتبامی، سیستمهای خرد (micro-grid) و مشارکت تعاونیهای محلی، نمونههایی از این تجارب موفق هستند. همچنین در کشورهای جنوب آسیا، پروژههای برقرسانی خورشیدی خارج از شبکه در روستاها تحولی اساسی در دسترسی به انرژی پاک ایجاد کردهاند. در زمینه سیاستگذاری نیز کشورهایی چون هند و امارات متحده عربی با استفاده از مناقصات رقابتی، توانستهاند قیمت برق خورشیدی را به کمترین حد ممکن برسانند.
در ایالات متحده، مشوقهای مالیاتی و در اروپا، الزامات قانونی برای استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در سبد مصرف، از جمله تجربیات مؤثر در زمینه تنظیمگری بهشمار میروند. در کنار این دستاوردها، چالشهایی همچون ذخیرهسازی انرژی، نوسانات تولید و نیاز به بازسازی شبکه نیز در اغلب کشورها مشترک است. با این حال، تجربه جهانی نشان میدهد که ثبات سیاستی، حمایت مالی و مشارکت اجتماعی، میتوانند ضامن موفقیت پروژههای تجدیدپذیر باشند.
در جدول ذیل بهطور خلاصه، تجارت کشورهای موفق در این حوزه، ذکر شده است.
از دلایل موفقیت این کشورها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
سیاستگذاری بلندمدت و ثبات در برنامهها: کشورهایی مانند آلمان، دانمارک و هند برنامه ملی و چند دهساله برای توسعه انرژی تجدیدپذیر دارند و سیاستگذاریها در برابر تغییر دولتها پایدار باقی مانده است.
مشوقهای اقتصادی و مالی قوی: همچون اعطای یارانه، معافیت مالیاتی، تعرفه خرید تضمینی برق و تسهیلات بانکی برای مردم و بخش خصوصی انگیزه اقتصادی ایجاد کرده است.
مشارکت مردم و تعاونیها: به عنوان مثال در آلمان بیش از 40% از نیروگاههای خورشیدی و بادی متعلق به افراد یا تعاونیهای محلی است که باعث ایجاد حس مالکیت اجتماعی و مقبولیت بیشتر شده است.
زیرساختهای قوی برق و شبکه هوشمند: توسعه انرژی پاک نیازمند شبکه انتقال مدرن، مدیریت نوسانات و ذخیرهسازی برق است که کشورهای موفق بهطور جدی در این حوزه سرمایهگذاری کردهاند.
استفاده صحیح از مزیت بزرگ جغرافیایی و اقلیمی: مانند بهرهمندی مراکش و هند از آفتاب فراوان خود برای پروژههای خورشیدی عظیم و دانمارک و انگلیس از باد شدید دریای شمال برای مزرعههای بادی دریایی.
توسعه فناوریهای بومی و نوآورانه: کشورهای موفق فقط مصرفکننده تکنولوژی نیستند، بلکه تولیدکننده و صادرکننده هم هستند و دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و شرکتهای دانشبنیان نقش مهمی در این زمینه ایفا میکنند. چین بزرگترین تولیدکننده پنل خورشیدی و توربین بادی جهان است و آمریکا پیشرو در توسعه فناوری باتری، هوش مصنوعی در انرژی و پیلهای سوختی.
اهداف اقلیمی الزامآور و فشار اجتماعی: پایبندی به توافقنامههای بینالمللی (مثل توافق پاریس) و فشار از سوی جامعه مدنی و نسل جوان.
عوامل موفقیت در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر
برنامه، مشارکت مردم، فناوری، اراده سیاسی، زیرساخت و سرمایه از عولامل موفقیت در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر هستند.
وضعیت کنونی انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
ایران با پتانسیل فراوانی در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه انرژی خورشیدی و بادی، در تلاش برای توسعه و گسترش این منابع است. با داشتن بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال، ایران یکی از کشورهای با بیشترین تابش خورشیدی در منطقه است و مناطق شمالی و شرقی کشور نیز دارای پتانسیل بالا برای تولید انرژی بادی هستند. بهرغم این پتانسیلها، توسعه این منابع هنوز با چالشهایی نظیر نیاز به سرمایهگذاریهای گسترده، بهبود زیرساختهای شبکه و همچنین سیاستهای حمایتی روبهرو است.
بخش عمدهای از تولید برق و سوختهای مورد نیاز کشور از طریق نفت و گاز تأمین میشود. این وابستگی به سوختهای فسیلی باعث ایجاد چالشهایی در زمینه تأمین پایدار انرژی و حفظ محیطزیست شده است. بهویژه با توجه به بحرانهای جهانی تغییرات اقلیمی و نیاز به گذار به منابع انرژی پاک، ایران باید بهسرعت گامهایی در جهت کاهش این وابستگی بردارد.
در این راستا، پتانسیلهای قابلتوجهی که کشور در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه انرژی خورشیدی و بادی دارد، میتواند فرصتهای مناسبی برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی فراهم کند. توسعه این منابع بهویژه در شرایطی که ایران با چالشهای فراوان در بخش انرژی مواجه است، میتواند به تأمین انرژی پایدار و کاهش اثرات منفی زیستمحیطی کمک کند.
نمودار زیر ظرفیت نصب شده نیروگاههای تجدیدپذیر به تفکیک هر استان را طبق آخرین آمار رسمی نشان میدهد. طبق این نمودار، استان کرمان با 225/49 مگاوات رتبه اول، استان قزوین با 170/89 مگاوات رتبه دوم و استان یزد با 163/03 مگاوات رتبه سوم را دارا هستند.
همچنین نمودار زیر ظرفیت نصب شده سامانههای محدود به انشعاب برق مشترکین به تفکیک هر استان را طبق آخرین آمار رسمی نشان میدهد. طبق این نمودار، استان اصفهان با 45/81 مگاوات رتبه اول، استان خراسان رضوی با 34/08 مگاوات رتبه دوم و استان کرمان با 30/78 مگاوات رتبه سوم را دارا هستند.
طبق نمودار ذیل، از 1516/3 مگاوات برق تولیدی از نیروگاههای تجدیدپذیر، بهترتیب سهم نیروگاههای خورشیدی 60درصد، نیروگاههای بادی 29درصد، نیروگاههای برقابی کوچک 8 درصد، نیروگاههای زیست توده 2 درصد و نیروگاه های توربین انبساطی، یک درصد است.
اهداف کلان دولت در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر
در کشور در راستای توسعه پایدار و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، اهداف کلانی در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر تعیین شده است. یکی از این اهداف، افزایش ظرفیت تولید برق از منابع تجدیدپذیر به ۱۰ گیگاوات تا پایان سال ۲۰۲۵ است و نسبت به هدف قبلی که ۵ گیگاوات بود، دو برابر شده است.
همچنین تأمین ۱۰ درصد از برق کشور از منابع تجدیدپذیر تا سال ۲۰۲۵ از دیگر برنامههای مهم دولت محسوب میشود که نخستین بار در سال ۲۰۱۷ مطرح شد و بر توسعه انرژیهای خورشیدی و بادی تأکید دارد.
این سیاستها نهتنها به کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی کمک میکنند، بلکه در مدیریت ناترازی گاز و برق نیز نقش مؤثری ایفا خواهند کرد. با گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، فشار بر منابع گازی و نفتی کاهش یافته و تأمین انرژی بهصورت پایدارتر امکانپذیر خواهد شد.
چالشها و موانع پیشرو
مشکلات مالی و تأمین سرمایه: توسعه پروژههای تجدیدپذیر نیازمند سرمایهگذاریهای کلان است که با توجه به تحریمها و محدودیتهای مالی، تأمین آنها با چالش مواجه است.
نبود سیاستهای پایدار و ناهماهنگیهای اجرایی: عدم وجود سیاستهای حمایتی پایدار و ناهماهنگی بین نهادهای مختلف، مانعی برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر محسوب میشود.
وابستگی به فناوریهای وارداتی: کمبود فناوریهای بومی و وابستگی به واردات تجهیزات، توسعه پروژههای تجدیدپذیر را کند کرده است.
نتیجهگیری
ایران با بهرهمندی از منابع غنی انرژیهای تجدیدپذیر، به ویژه انرژی خورشیدی و بادی، پتانسیل بالایی برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و تأمین انرژی پایدار دارد. با این حال، برای تحقق این هدف، نیاز به اصلاحات ساختاری در سیاستها، جذب سرمایهگذاریهای کلان و ارتقای فناوریهای بومی وجود دارد.
علاوه بر این، توجه ویژه به زیرساختهای شبکه و هماهنگی میان نهادهای مختلف میتواند به تسریع روند گذار به انرژیهای پاک کمک کند. ایران همچنین بایستی به منظور همگامی با روند جهانی رشد انرژیهای تجدیدپذیر، برنامههای حمایتی و مشوقهای مالی قویتری را اعمال کرده و از پتانسیلهای خود برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی در این حوزه بهرهبرداری کند.
در سطح جهانی، روند مشابهی در حال پیشروی است، بهطوری که کشورهای مختلف بهویژه در آسیا و اروپا با اتخاذ سیاستهای قوی و برنامههای بلندمدت، گامهای مهمی در جهت توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر برداشتهاند. چین بهعنوان بزرگترین تولیدکننده و نصبکننده انرژیهای خورشیدی و بادی، نقش محوری در پیشبرد این روند ایفا کرده است.
اتحادیه اروپا نیز با تمرکز بر امنیت انرژی و کاهش وابستگی به واردات سوختهای فسیلی، به یکی از پیشروترین مناطق در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر تبدیل شده است. این تجربیات جهانی میتواند الگویی برای ایران باشد تا با افزایش نوآوری در فناوریهای ذخیرهسازی انرژی و گسترش پروژههای غیرمتمرکز برقرسانی، به پیشرفتهای بیشتری در این زمینه دست یابد.
در نهایت، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نه تنها به کاهش آلایندهها و حفاظت از محیطزیست کمک میکند، بلکه با ایجاد فرصتهای شغلی و تقویت امنیت انرژی، بهعنوان یکی از ارکان اصلی اقتصادهای آینده شناخته میشود.
منابع:
1- آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA)
2- آژانس بینالمللی انرژی (IEA)
3- شبکه جهانی سیاستگذاری انرژیهای تجدیدپذیر (REN21)
4- سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری انرژی برق (ساتبا)
منبع: وبسایت سازمان بهره وری
مطالب مرتبط:
تجربه بهرهوری: استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر برای تولید برق در پرتغال