مصرف بیرویه پلاستیک در دهههای اخیر به یکی از جدیترین بحرانهای زیستمحیطی جهان تبدیل شده است؛ بحرانی که مرز جغرافیا نمیشناسد و زندگی انسان، حیوان و طبیعت را به شکلی گسترده تهدید میکند. تولید آسان و قیمت ارزان باعث شد پلاستیک در مدتزمان کوتاهی به بخش جداییناپذیر زندگی مدرن بدل شود.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز به نقل از تعادل، همین ویژگی، امروز بشر را با کوهی از زبالههای غیرقابل تجزیه و خطرناک روبهرو کرده است. در ایران نیز این روند نگرانکننده با سرعتی چشمگیر پیش رفته است. استفاده گسترده از کیسههای پلاستیکی یکبار مصرف، بطریهای نوشیدنی، ظروف پلاستیکی و بستهبندیهای غیرضروری، چهره شهرها و طبیعت کشور را تغییر داده و تهدیدی جدی برای منابع طبیعی، حیات وحش و حتی سلامت انسان به وجود آورده است.
بحران پلاستیک فقط یک چالش محیطزیستی نیست، بلکه مسالهای اجتماعی و اقتصادی است که نیازمند تغییر در شیوه زندگی، سیاستگذاری هوشمندانه و همکاری همگانی است؛ چرا که آینده زمین در گرو تصمیمها و رفتارهای امروز ماست. یکی از مشکلات اصلی این است که بازیافت پلاستیک در ایران بهطور گسترده و نظاممند انجام نمیشود.
هرچند طی سالهای اخیر طرحهایی برای کاهش مصرف و جمعآوری و بازیافت اجرا شده، اما هنوز فاصله زیادی با استانداردهای جهانی داریم. در شهرهای بزرگ مانند تهران و اصفهان، زبالههای پلاستیکی حجم قابل توجهی از پسماند شهری را تشکیل میدهند و متأسفانه بخش زیادی از این پلاستیکها در طبیعت رها میشود.
به منظور فرهنگسازی و ارتقای سطح دانش شهروندان در زمینه مضرات استفاده از کیسههای پلاستیکی، ۲۱ تیر ماه از سوی طرفداران محیط زیست روز بدون کیسه کیسههای پلاستیکی نامگذاری شده است.
ورود آلودگی پلاستیکی به زنجیره غذایی
این پلاستیکهای رها شده میتوانند به رودخانهها، جنگلها و در نهایت به دریا راه پیدا کنند و آثار زیانباری برای زیستبوم، حیات وحش و حتی سلامت انسان داشته باشند. همچنین، تجزیه پلاستیکها به میکروپلاستیکها، خاک و منابع آبی را آلوده میکند و این آلودگی میتواند وارد زنجیره غذایی انسان شود. برای مقابله با این بحران، لازم است آگاهی عمومی افزایش یابد، سیاستگذاریهای دقیقتری اجرا شود و زیرساختهای جمعآوری و بازیافت تقویت شود.
همچنین فرهنگ استفاده از کیسهها و ظروف پارچهای یا قابلبازیافت به جای پلاستیک یکبارمصرف باید در جامعه نهادینه شود. در نهایت، مساله کاهش مصرف پلاستیک در ایران، یک وظیفه جمعی است که نیاز به همکاری همه مردم، تولیدکنندگان و مسوولان دارد.
استفاده بیش از حد پلاستیک در ایران
مازیار مروتی، کارشناس محیط زیست در این باره میگوید: متأسفانه در ایران مصرف پلاستیک در سطحی بسیار بالاست. ما در زندگی روزمرهمان تقریبا در همهچیز از کیسههای پلاستیکی گرفته تا بطریهای آب معدنی و ظروف یکبار مصرف پلاستیکی استفاده میکنیم. این حجم از مصرف تأثیرات مخرب زیادی بر محیط زیست گذاشته که شاید هنوز برای بسیاری از مردم ملموس نباشد.
او در پاسخ به سوالی درباره مشکلات زیستمحیطی مصرف بالای پلاستیک، میافزاید: مشکل اصلی این است که پلاستیک بهسختی در طبیعت تجزیه میشود و در مواردی صدها سال در خاک و آب باقی میماند. بخش زیادی از این پلاستیکها وارد رودخانهها و دریاها میشوند و میتوانند حیات وحش، بهویژه پرندگان و آبزیان را به خطر بیندازند.
همچنین، با خرد شدن به ذرات بسیار ریز موسوم به میکروپلاستیک، خاک و منابع آبی را آلوده میکنند که این آلودگی در نهایت به انسانها هم میرسد و سلامت ما را تهدید میکند.
وضعیت مدیریت زبالههای پلاستیکی در ایران
این کارشناس حوزه محیط زیست درباره مدیریت زبالههای پلاستیکی در ایران اظهار میدارد: این حوزه واقعا با چالشهای جدی روبهروست. در بسیاری از شهرها تفکیک زباله از مبدأ انجام نمیشود یا به صورت ناقص انجام میشود. همین مساله باعث میشود حجم زیادی از پلاستیکها همراه سایر زبالهها دفن یا سوزانده شوند. دفن باعث آلودگی شدید خاک و آبهای زیرزمینی میشود و سوزاندن نیز گازهای گلخانهای و آلایندههای خطرناک وارد هوا میکند.
مروتی در پاسخ به این سوال که چه اقداماتی برای کاهش مصرف پلاستیک در ایران انجام شده است، میگوید: خوشبختانه در سالهای اخیر تلاشهایی انجام شده؛ از جمله برخی شهرداریها که طرحهایی برای توزیع کیسههای پارچهای داشتهاند یا فروشگاههایی که کیسههای پلاستیکی را به صورت پولی در اختیار مردم میگذارند تا مصرف کاهش یابد.
همچنین فعالان محیط زیست و سازمانهای مردمنهاد، کمپینهای آگاهیبخشی و آموزشی متعددی برگزار کردهاند. اما هنوز این اقدامات کافی نیست و نیاز به سیاستهای جامعتر و اجرای گستردهتر دارد.
نقش مردم در کاهش مصرف پلاستیک
او همچنین با اشاره به نقش مردم در کاهش مصرف پلاستیک میافزاید: حتی تغییرات کوچک در سبک زندگی مردم میتواند تأثیر چشمگیری داشته باشد. مثلا اگر مردم هنگام خرید از کیسههای پارچهای استفاده کنند یا بطری آب قابلاستفاده مجدد همراه داشته باشند، حجم زیادی از زبالههای پلاستیکی تولید نخواهد شد.
همچنین انتخاب محصولاتی با بستهبندی کمتر یا ساختهشده از مواد قابل بازیافت کمک بزرگی است. مروتی در پایان اظهار میدارد: راهکار اساسی، ترکیبی از فرهنگسازی، سیاستگذاری دقیق و توسعه زیرساختهای بازیافت است. باید آموزش در مدارس و رسانهها گسترش یابد تا مردم از آثار واقعی مصرف پلاستیک آگاه شوند.
از طرف دیگر، دولت باید با وضع قوانین حمایتی و بازدارنده، مصرف پلاستیک یکبار مصرف را محدود کند و تولیدکنندگان را به سمت بستهبندیهای پایدار هدایت کند. در نهایت امیدوارم با همکاری همگانی، روزی شاهد طبیعتی پاکتر و زندگی سالمتر باشیم.
آیین نامهای که به تصویب رسید اما اجرا نشد
در همین رابطه مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیطزیست در نشست خبری گفت: آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی در سال ۱۴۰۱ به تصویب هیات دولت رسید، اما به دلیل مشکلاتی مانند نبود آمار دقیق تولید از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، عدم ضمانت اجرایی ماده ۳ این آیین نامه و نبود شفافیت در فرآیند نظارت، اجرای این ماده متوقف شده است.
مهدی خادم ثامنی افزود: پلاستیک امروز به یکی از مهمترین چالشهای جهانی تبدیل شده و در کنار آلودهسازی اکوسیستمهای آبی و خاکی، تهدیدی جدی برای سلامت انسان نیز محسوب میشود. او اظهار داشت: بر اساس آمار رسمی، روزانه حدود ۵۷ هزار تن پسماند عادی شهری در کشور تولید میشود که ۱۱ تا ۱۲ درصد آن را پسماندهای پلاستیکی تشکیل میدهند، این مواد با نفوذ به منابع آب و خاک، اثرات مخربی بر محیط زیست برجای میگذارند، مصرف سالانه پلاستیک در ایران برای هر نفر حدود ۳۵ کیلوگرم برآورد شده است که تقریبا همسطح با متوسط جهانی است.
ورود ۵۰۰ هزار تن پلاستیک به کشور
خادم ثامنی افزود: طبق برآورد انجمن ملی صنایع پلیمر ایران، سالانه ۳.۵ میلیون تن مواد پلیمری در بورس کالا معامله میشود که علاوه بر این، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن مواد پلاستیکی به کشور وارد میشود. او اظهار کرد: تخمینها نشان میدهد سالانه حدود ۱.۵ میلیون تن از این محصولات پلاستیکی یکبار مصرف مورد استفاده قرار میگیرند که از این میان تنها ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تن بازیافت شده و مابقی سوزانده یا رهاسازی میشود.
پیوستن جهانی برای مهار بحران پلاستیک
مدیرکل دفتر مدیریت پسماند تصریح کرد: در راستای مقابله با بحران پلاستیک، براساس گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) تاکنون ۱۲۷ کشور جهان قوانینی برای کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی تصویب کردهاند، این قوانین شامل ممنوعیت توزیع رایگان، محدودیت واردات و تولید، مالیات بر تولید و مصرف و نیز تسهیل فرآیند بازیافت میشود.
وی اضافه کرد: در ایران نیز آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی در سال ۱۴۰۱ به تصویب هیات دولت رسید. طبق ماده ۲ این آییننامه، تولیدکنندگان موظف به کاهش سالانه ۲۰ درصدی تولید کیسههای کمتر از ۲۵ میکرون طی یک دوره پنجساله و جایگزینی آنها با کیسههای سازگار با محیط زیست یا زیستتخریبپذیر هستند، با این حال، به دلیل مشکلاتی نظیر فقدان آمار دقیق تولید از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، عدم ضمانت اجرایی ماده ۳ آیین نامه مذکور، و نبود شفافیت در فرآیند نظارت، اجرای این ماده متوقف شده است.
خادم ثامنی گفت: بر اساس ماده ۳ این آییننامه نیز توزیع رایگان کیسههای پلاستیکی در فروشگاهها ممنوع اعلام شده، اما به دلیل نداشتن ضمانت اجرایی و عدم امکان تعیین مجازات برای متخلفان، این ماده نیز اجرایی نشده است.
اصلاح آییننامه در دستور کار دولت
مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان افزود: در سال ۱۴۰۳، سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری نهادهای ذیربط و انجمنهای تخصصی، اقدام به بازنگری آییننامه کرده است، این اصلاحیه هماکنون در کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط زیست دولت در حال بررسی است.
او گفت: با توجه به اینکه روز ۲۱ تیر به عنوان روز بدون کیسه پلاستیکی در کشور با روز جهانی بدون کیسه پلاستیکی ۳ جولای (۱۲ تیر) مغایرت زمانی دارد و با توجه به تاثیرگذاری مناسبتها و رخدادهای محیط زیستی ملی – بینالمللی و هم پوشانی برخی از فعالیتهای تخصصی با تقویم رخدادهای محیط زیستی جهانی این دفتر به منظور تقارن این دو روز از طریق مراجع ملی در حال اقدام است.
نقش مردم در مهار بحران پلاستیک
خادم ثامنی اظهار کرد: در کنار قوانین الزامآور، نقش مردم در کاهش مصرف پلاستیک بسیار حیاتی است، استفاده کمتر از کیسههای نایلونی، به کارگیری کیسههای پارچهای یا سبدهای خرید، پرهیز از ظروف یکبار مصرف و انتخاب محصولات با بستهبندیهای کاغذی یا شیشهای، از جمله اقدامات موثر در این زمینه به شمار میروند. او گفت: افزایش آگاهی عمومی درباره اثرات زیانبار پلاستیک و ترویج سبک زندگی دوستدار محیط زیست، میتواند گامی بزرگ در مسیر کاهش این بحران جهانی باشد.
مطالب مرتبط:
آموزش بهرهوری: محیط زیست اقیانوس و مقابله با آلودگی پلاستیکی
گزارش بهرهوری: روند رسیدگی به آلودگی پلاستیکی
چه میزان از زبالههای پلاستیکی بازیافت میشوند؟ + اینفوگرافی
ژاپنیها پلاستیک سازگار با محیطزیست ساختهاند که در آب دریا حل میشود