بازخوانی راهبرد بازوي پژوهشی مجلس براي يك ورشكستگی؛ بهرهگيری از آب باران در كشاورزی ديم و آبياری تكميلی نقش مهمی در تقويت امنيت غذايی در مناطق خشك دارد.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز به نقل از اعتماد، بیش از پنج دهه است كه برای كارشناسان حوزه آب آشكار شده ایران نیازمند مدیریت صحیح منابع آبی است؛ مدیریتی كه هر گام نادرست در آن میتواند كشور را به عقب براند. از این رو در تمام این سالها بر اصلاح شیوه استفاده از منابع آب تأكید شده است.
اما برآیند عملكرد پنج دهه گذشته نشان میدهد كه اگرچه سیاستگذاران در مقاطعی تصویر روشنی از حركت به سوی بهرهبرداری درست از منابع آب ارائه كردهاند، اما در عمل، هیچ اقدام موثری در مسیر مدیریت پایدار منابع آبی انجام نشده است. در تمام این سالها برداشت بیرویه و بدون برنامهریزی از منابع آب زیرزمینی منجر به تخلیه شدید سفرههای آب زیرزمینی شده است.
طبق آخرین گزارشهای منتشر شده توسط وزارت نیرو و شركت مدیریت منابع آب ایران، ۹۸ میلیارد متر مكعب (به تعبیر دیگر 86 درصد) از ۱۱۴ میلیارد متر مكعب آب تجدیدپذیر كشور سالانه به طور كامل مصرف شده است. همچنین، سالانه به طور متوسط حدود 5.7 میلیارد متر مكعب به كسری مخازن آبهای زیرزمینی اضافه میشود.
از سوی دیگر، سالانه به دلیل وقوع سیلابهای مخرب – كه ناشی از نبود مدیریت مناسب آبهای سطحی و باران است – خسارتهای قابل توجهی به زیرساختها و اراضی كشاورزی وارد میشود. بر مبنای گزارش مركز پژوهشهای مجلس به عنوان مثال، خسارتهای ناشی از سیلابها در سال ۱۳۹۸ بیش از ۳۵ هزار میلیارد تومان بوده است.
كاهش منابع آب شیرین و بهرهبرداری نامناسب از منابع آب باران میتواند به تشدید بحران آب شرب در بسیاری از مناطق كشور منجر شود. مناطق روستایی ایران نیز به عنوان بسترهای اصلی تولیدات كشاورزی و دامداری، با چالشهای جدی در زمینه منابع آبی مواجهاند. از نگاه محققان مركز پژوهشهای مجلس، با توجه به كاهش منابع آبهای زیرزمینی و سطحی و تغییرات اقلیمی كه منجر به كاهش بارشها و افزایش دما شده، تأمین آب مورد نیاز در این مناطق اهمیت ویژهای پیدا كرده است.
بنابراین در شرایط تغییر اقلیم، برنامهریزی برای بهرهمندی هوشمندانه از بارشها در مناطق خشك سیلابها و رگبارها بسیار حیاتی است. فناوری استحصال آب باران، بر جمعآوری و ذخیرهسازی آب باران با نیمهخشك كشور، كه غالبا هدف استفاده در مواردی مانند شرب، كشاورزی و نیز پایداری آب زیرزمینی تمركز دارد.
استفاده از این تكنیك میزان هدررفت آب ناشی از تبخیر را نیز كاهش میدهد. جمعآوری آب باران به روش مناسب میتواند راهحلی مهم برای معضل بحران آب در نقاط مختلف جهان باشد و به طور مستقیم باعث كاهش فشار بر منابع آب میشود. استحصال آب باران در مناطق روستایی نه فقط به عنوان راهحلی پایدار برای مدیریت منابع آب مطرح است.
بلكه نقش مهمی در كاهش آسیبهای زیست محیطی و اقتصادی، افزایش امنیت آبی و غذایی و بهبود وضعیت معیشتی جوامع روستایی ایفا میكند. با ذخیره اصولی آب باران و استفاده صحیح از آن، میتوان از برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی و حفر چاههای عمیق – كه سبب فرونشست زمین و ایجاد چالههای عمیق میشود – تا حدی جلوگیری كرد.
تجارب جهانی
از نگاه محققان مركز پژوهشهای مجلس، تجارب جهانی نشان داده است استحصال آب باران در كشورهایی مانند هند، چین و استرالیا به بهبود منابع آبی و كاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی كمك كرده است. این كشورها با استفاده از فناوریهای ساده و كمهزینه توانستهاند مشكلات كمبود آب را به میزان قابل توجهی كاهش بدهند.
این امید وجود دارد كه به كارگیری روشهای استحصال آب باران میتواند تا حدی بشر را از عواقب جدی كمبود آب در آینده نجات بدهد. در برخی نقاط هندوستان استفاده از سامانههای استحصال آب توانسته است سطح كشت را تا ۳۴ درصد و عملكرد را تا ۶۴ درصد افزایش بدهد. از این رو، استحصال آب باران میتواند به عنوان منبع آبی ارزان و قابل دسترس به بهبود وضعیت اقتصادی و معیشتی جوامع روستایی و شهری كمك كند و درنتیجه به افزایش امنیت آبی و غذایی منجر شود.
سود بهرهبرداری از آب باران
از نگاه تحلیلگران مركز پژوهشهای مجلس، استحصال آب باران منافع اقتصادی و اجتماعی گوناگونی دارد كه در بسیاری موارد ناملموس و غیرمستقیمند. یكی از مزایای آن «كاهش اتكا به سامانههای متمركز آبرسانی از سد یا چاه است.» زیرا امكان تأمین آب برای بهرهبردارانی كه به این سامانههای متمركز دسترسی ندارند.
سود بعدی در «جلوگیری از آلودگی ناشی از اختلاط انواع پساب و كاهش آلودگی حاصل از فرسایش آبراههای است». با روش استحصال آب باران «تأمین آب ساكنان مناطق دورافتاده كه به سایر منابع آبی دسترسی ندارند» رخ میدهد. از سوی دیگر «بهرهبرداری از منابع آبی پتانسیلدار كه به دلیل پراكندگی و كوچك بودن حوضهها، امكان مهارشان با سد بزرگ وجود ندارد» رقم میخورد.
زاویههای دیگر به سود بزرگ «نیاز به سرمایهگذاری كم برای جمعآوری و استفاده از آب باران»؛ «هماهنگی بین منافع بومشناختی، اقتصادی و اجتماعی»؛ «خودكفایی و احیای اقتصاد محلی و تداوم برنامهها و مدیریت بهتر منابع»؛ «نزدیكی محل جمعآوری و ذخیره به منبع، بدون نیاز به شبكه پیچیده و پرهزینه»؛ « كیفیت خوب آب باران كه نیاز به گندزدایی و پالایش زیادی ندارد.» اشاره دارد.
از نگاه تحلیلگران، كاهش جریانهای سیلابی و كنترل منابع آلاینده غیرنقطهای از جمله آثار مثبت این رویكرد است كه به بهبود كیفیت منابع آب كمك میكند. در كنار آن، كاهش هدررفت آبهای سطحی و افزایش بهرهوری نزولات جوی بهویژه در صورت مهار تبخیر، موجب استفاده موثرتر از منابع آبی خواهد شد.
همچنین با در نظر گرفتن طرحهای استحصال در بیلان كلی منابع آب، میتوان فشار وارد بر منابع طبیعی و آبهای زیرزمینی را كاهش داد. بهرهگیری از آب باران در كشاورزی دیم و آبیاری تكمیلی، نقش مهمی در تقویت امنیت غذایی در مناطق خشك دارد و بهتبع آن، كاهش مهاجرت روستاییان و بهبود كیفیت زندگی در جوامع روستایی نیز دور از دسترس نخواهد بود.
بهبود شرایط زیستی در مناطق خشك و شكننده، خنك شدن محیط شهری و كاهش اثر جزایر گرمایی، از دیگر پیامدهای مثبت این اقدامات به شمار میرود. همچنین، توسعه بامهای سبز میتواند به افزایش تنوع زیستی در مناطق شهری كمك كند و با ایجاد مناظر طبیعی، به ارتقای ارزشهای زیباییشناختی چشماندازهای شهری و روستایی بینجامد.
مرور دادههای ایران
مناطق روستایی كشور با بحرانهایی همچون كاهش منابع آب زیرزمینی، خشكسالیهای مكرر، سیلاب و فرسایش خاك مواجهاند كه این روند، پیامدهایی همچون كاهش تولید كشاورزی، مشكلات بهداشتی و افزایش مهاجرت به شهرها را در پی داشته است.
در این میان، استحصال آب باران به عنوان راهكاری پایدار و اقتصادی، مورد تأكید قرار گرفته است. بر اساس ماده (۳) قانون توسعه و بهینهسازی آب شرب شهری و روستایی، احداث تأسیسات جمعآوری و استفاده مجدد از آب باران میتواند مورد بازنگری قرار بگیرد. این راهبرد در برخی شهرها میتواند بیش از ۵۰ درصد نیاز آبی فضای سبز شهری را تأمین كند.
همچنین با اجرای سامانههای تغذیه مصنوعی مناسب، میتوان روانابهای حاصل از بارش را به سفرههای آب زیرزمینی هدایت كرد و روند فرونشست زمین در دشتها را كاهش داد. ایران با میانگین بارندگی سالانه حدود ۲۵۰ میلیمتر، بسیار پایینتر از میانگین جهانی (حدود ۷۵۰ میلیمتر) قرار دارد.
در سال ۱۳۹۸، شركت مدیریت منابع آب ایران، حجم سیلابها را حدود ۲۰ میلیارد متر مكعب برآورد كرد. همچنین در فروردین ۱۴۰۳، وقوع سیلاب در استان سیستان و بلوچستان بیش از ۱۸ هزار میلیارد ریال خسارت وارد كرد و صدها میلیون متر مكعب آب بدون استفاده مفید از این استان كمآب خارج شد.
در حال حاضر، بیش از ۴۸ درصد از اراضی كشاورزی كشور بهصورت دیم كشت میشود و در برخی سالها این سهم به بیش از ۵۹ درصد رسیده است. در سطح جهانی نیز حدود ۶۰ درصد اراضی به صورت دیم كشت میشود و بهرهبرداری بهینه از آب باران در این اراضی، نقشی كلیدی در افزایش بهرهوری دارد. به عنوان نمونه، در استرالیا، بهرهگیری از فناوریهای استحصال آب باران، تا ۳۰ درصد افزایش عملكرد محصولات كشاورزی را به همراه داشته است.
مطالب مرتبط: