وضعیت امروز آب در کشور و در کلانشهر تهران چگونه است و چه مسیری ر ا باید برای جلوگیری از بحران آب در کشور طی کرد؟ این مقاله را بخوانید.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز، محمدابراهیم رئیسی، پژوهشگر اقتصاد آب و انرژی در یادداشتی در آینده نگر نوشته است:
گویا آرامآرام داریم به «ساعت 25 آبی» برای تأمین آب شرب در تهران میرسیم. ساعت 25 دارای تعابیر مختلفی است. در یکی از این تعابیر ساعت ۲۵ را آخرین لحظهای که میتوان کاری انجام داد یا میتوان کاری دانست که در آخرین لحظه اتفاق میافتد یا این آخرین باری است که میتوان کاری را انجام داد.
شاید این شرایط به زودی برای سایر نقاط کشور هم به وجود بیاید و شاید در بعضی نقاط از ساعت 25 هم گذشتهایم. اما من در این مقاله تمرکز دارم روی وضعیت آب شرب در تابستان 1404 و شرایط آن و پیشنهاد برای گذر از آن در امسال و چه در سالهای آینده که بعید میدانم این شرایط در تابستانهای بعدی هم تداوم نداشته باشد.
ابزارهای اقتصادی اگرچه از پیشنهادهای من است اما پا را از دامنه اقتصاد سنتی فراتر گذاشته و با استفاده از مطالعات بینالمللی نشان میدهم که چگونه «اقتصاد رفتاری» توانسته است که با استفاده از روانشناسی شناختی سبب اثربخشی بیشتر ابزارهای اقتصادی با تبدیل قصد به رفتار شود.
با توجه به کاهش نزولات آسمانی و پشت سر گذاشتن ۵ سال خشکسالی و بالطبع کاهش ورودی سدهای تأمینکننده آب تهران حجم سدهای تهران از جمله امیرکبیر و لتیان به عنوان دو سد مهم تأمین آب تهران به شدت کاهش یافته است، حجم آب موجود اکثر سدهای تأمینکننده شرب تهران با توجه به کاهش نزولات آسمانی و استمرار خشکسالی ۵ ساله چیزی در حدود نصف سال گذشته است و بر این اساس در شرایط پرتنش آبی به سر میبریم.
از طرفی میزان آبی که در پشت سد دیده میشود به طور کامل قابل بهرهبرداری نبوده چرا که بخشی به عنوان رسوبات بوده و بخشی تحت عنوان حجم پایداری سد به هیچ وجه قابل استفاده نیست. لازم به توضیح است به طور کلی، میزان ذخایر آب سدهای تهران در مقایسه با سالهای گذشته و میانگین درازمدت کاهش چشمگیری داشته و به حدود ۲۱ درصد ظرفیت مخازن رسیده که بدون در نظر گرفتن ذخایر سد طالقان (به دلیل محدودیت ظرفیت خط انتقال آب شرب طالقان به بیلقان جهت مصارف شرب استانهای تهران و البرز و عدم امکان انتقال آب مازاد) این میزان ۱۲ درصد است.
این کاهش ذخایر آب با افت بارندگیهای فصلی و سالانه در استان تهران مرتبط است. بررسی وضعیت منابع آبی استان تهران نشان میدهد که شرایط سدهای تأمینکننده آب شرب پایتخت، نسبت به سالهای گذشته دستخوش تغییراتی قابل توجه شده است.
تازهترین ارزیابیها حاکی از آن است که سهم قابل استفاده از مخازن سدهای استان در سطحی پایینتر از معمول قرار دارد. همچنین افت سطح آبهای سطحی و زیرزمینی در سطح استان نیز به عنوان یکی از نشانههای تداوم خشکسالیهای سالهای اخیر مطرح شده و بر اساس تحلیل روندها، سال جاری در زمره سالهای با کمترین ورودی آب به مخازن سدها قرار گرفته است.
همچنین با توجه به گرمای زودهنگام و بالارفتن دمای هوا نسبت به سال گذشته از ابتدای خردادماه در نتیجه استفاده حداکثر از آب شرب با توجه به کاهش میزان ورودی سدها این موضوع تأمین آب شرب را با مشکلاتی همراه نموده است.
توجه به مصرف بهینه، کاهش ۲۰ درصدی مصرف شهروندان و همکاری در کاهش مصارف خانگی به عنوان یکی از راهکارهای مدیریت وضعیت موجود مطرح میشود. در غیر این صورت با عدم صرفهجویی مردم تأمین آب با شرایط بسیار دشوارتری روبرو خواهد شد و چه بسا سدهای تهران را نیز از دست خواهیم داد.
آنچه که خواندید متن اعلامیه رسمی شرکت آب منظقهای تهران است. این اطلاعیه در 4 مرداد سال 1404 صادر شده است و امروز که در حال خواندن این مقاله هستید این وضعیت بدتر شده است. در تهرانی که روزانه در حدود 3 میلیون متر مکعب و در کل استان چیزی نزدیک 4 میلیون مترمکعب آب مصرف میکند باقیمانده آب سدهای موجود و استفاده از آبهای زیرزمینی کفاف تا آخر تابستان را شاید بدهد.
باید به این نکته هم توجه داشته باشید که سطح آبهای زیرزمینی در دشت تهران به طور متوسط سالانه 1 تا 2 متر افت کرده است. برداشت بیرویه از چاههای عمیق به ویژه در مناطق جنوبی دشت تهران باعث شده 70 درصد چاههای استان در آستانه خشکی قرار گیرند.
این برداشتها نه تنها منابع زیرزمینی را تخلیه کرده بلکه فرونشست زمین را در مناطقی مانند جنوب و جنوب غرب تهران با نرخ 20 تا 36 سانتیمتر در سال تشدید کرده است. آبخوان تهران که زمانی منبع اصلی تأمین آب بود اکنون در معرض نابودی کامل قرار دارد.
به نظر میرسد در تهران همه کارهایی که میشد برای تأمین آب کرد بزرگمردان دولتی «مدیریت عرضه» انجام دادهاند. آخرین آنها هم انتقال آب اضافهتر از تخصیص تهران،از سد طالقان است. اگرچه آنها نیز خود از بزرگمردان «جمعیت ربا» که مدیریت شهر تهران را به عهده دارند گلهمندند که با شهرفروشی و «شهرحاشیهسازی» در 10 سال اخیر هرساله 300 هزار نفر به این شهر اضافه کردهاند طوری که بزرگمردان مدیریت عرضه را به نوعی دیگر میتوان «پی دوندگان تأمین کمبودآب» تهران نامید.
راهکارهای زیادی برای حل این وضعیت پیشنهاد شده، میشود و خواهد شد. اکثر آنها از شاهراه مدیریت عرضه میگذرد. اما بر سر مدیریت مصرف چه آمده است؟ مدیریتی که آنسوی دیوار وزارت نیرو شرکتهای زیرمجموعه تأمین آب تهران و در دل کوچهها و خیابانهای شهر و توسط ساکنین تهران باید صورت گیرد.
بنا به تعریف مدیریت مصرف آب به مجموعه اقداماتی گفته میشود که برای استفاده بهینه و کاهش مصرف آب در بخشهای مختلف انجام میشود. به این منظور روشهای گوناگونی مورد استفاده قرار میگیرد که ابزارهای اقتصادی یکی از متداولترین آنها است.
اهم ابزارهای اقتصادی مدیریت مصرف آب، قیمتگذاری آب، یارانهها، جرائم و مشوقها، و همچنین نظامهای مالیاتی هستند که با هدف کنترل مصرف آب و کاهش هدررفت آن به کار میروند. این ابزارها با ایجاد انگیزه برای مصرفکنندگان، آنها را به سمت استفاده بهینه و پایدار از منابع آب سوق میدهند.
استفاده از ابزارهای اقتصادی سالها است که رایج است و تأثیر خود را میگذارد. اساس این ابزارها بر انسان مفروضی است که به نام «انسان عقلانی کامل» یا «انسان اقتصادی»(Homo Economicus) شناخته میشود.
یعنی در اقتصاد سنتی فرض میشود که انسان عقلانی کامل دارای قدرت بهینهسازی حداکثری است و همیشه بهترین تصمیم را با اطلاعات کامل میگیرد، ثبات ترجیحات دارد و ترجیحاتش تغییری نمیکنند و عقلائی هستند، هیچگونه تأثیرپذیری از محیط ندارد و در عین حال دارای خودکنترلی مطلق است و هیچ مشکلی در کنترل تکانهها یا تعارض زمانی ندارد.
اما در سالهای اخیر اقتصاددانان توجه کردهاند که اصولاً چنین انسانی وجود خارجی نداشته و انسان روی زمین در واقع یک «انسان طبیعی» است و دارای محدودیتهای شناختی است. این انسان محدودیتهایی دارد و خصوصیات زیر را میتوان به وی نسبت داد:
سوگیریهای شناختی
اثر چارچوب:(Framing Effect) واکنش متفاوت به اطلاعات یکسان باارائه متفاوت
تنزیل زمانی: اهمیت بیشازحد به منافع کوتاهمدت
اثر وضعیت موجود (Status Quo Bias): ترجیح دادن گزینههای پیشفرض
محدودیت محاسباتی
ناتوانی در پردازش پیچیدگی محاسبات هزینه-فایده
اتکا به میانبرهای ذهنی (Heuristics)
محدودیت اراده
مشکل در اجرای تصمیمات عقلانی بلندمدت
تأثیرپذیری از عوامل محیطی و هیجانی
محدودیت خودخواهی
تأثیرپذیری از هنجارهای اجتماع
تمایل به همکاری مشروط.
این نگاه به انسان سبب شد تا شاخهای از علم اقتصاد به نام «اقتصاد رفتاری» شکل گیرد و این محدودیتهای شناختی را مورد توجه قراردهد. اقتصاد رفتاری(Behavioral Economics) شاخهای از علم اقتصاد است که با تلفیق اصول روانشناسی و اقتصاد، به مطالعه نحوه تصمیمگیری واقعی افراد در شرایط مختلف میپردازد. این حوزه با رد فرضیه «عقلانیت کامل» در اقتصاد نئوکلاسیک، رفتارهای انسانی را با توجه به محدودیتهای شناختی، سوگیریهای ذهنی و عوامل اجتماعی-هیجانی تحلیل میکند.
تلنگر (سقلمه)های رفتاری و هنجار اجتماعی
اقتصاد رفتاری به مطالعه نحوه تصمیمگیری افراد و گروهها در مصرف منابع میپردازد و تأثیر عواملی مثل هنجارهای اجتماعی، ادراک فردی، تلنگرهای رفتاری و سرمایه اجتماعی را در تغییر رفتارهای مصرفی بررسی میکند. این علم تأثیر گستردهای در طراحی روشهای صرفهجویی آب دارد. اقتصاد رفتاری با روشهای زیر صرفهجویی آب را بهبود میبخشد.
تئوری رفتار برنامهریزیشده و نگرش افراد
اقتصاددانان رفتاری نشان دادهاند که وقتی افراد متوجه شوند رفتارشان با متوسط جامعه تفاوت دارد (مثلاً مصرف آب خانهشان بالاتر از متوسط است)، میل به همسانی با جامعه افزایش یافته و رفتارشان اصلاح میشود. دولتها و شرکتهای تأمینکننده آب با طراحی قبضهای هشداردهنده یا نرمافزارهای مقایسهای، افراد پرمصرف را به اندازهگیری مجدد و کاهش مصرف تشویق میکنند، بدون اینکه آزادی عملشان سلب شود. استفاده از این تلنگرها در کشورهای مختلف منجر به کاهش معنادار مصرف آب شده است.
اثر سرمایه اجتماعی و اقدامات جمعی
طبق نظریه رفتار برنامهریزیشده، سه عامل بر قصد و رفتار صرفهجویانه تأثیر میگذارند: نگرش افراد نسبت به مصرف آب، هنجارهای ذهنی (تأثیر جامعه و خانواده)، و کنترل رفتاری درکشده (احساس فرد نسبت به توانش در کنترل مصرف). بر این اساس برنامههای آموزشی و کمپینهای آگاهیبخش، مثل آموزش دانشآموزان و خانوادهها، نقش کلیدی دارند.
هنجارهای اجتماعی و رفتار جمعی
در مناطق با سطح اعتماد اجتماعی بالا و مشارکت زیاد شهروندان، اجرای سیاستهای صرفهجویانه موثرتر است. سرمایه اجتماعی بالا باعث میشود مردم در رفتارهای مصرفی برای منفعت جمعی و حفظ اکوسیستمها، به صورت گروهی تلاش کنند، که این امر کاهش مصرف آب را تسهیل میکند. آموزش و مشارکت عمومی برای بهبود رفتارها و روشهای بهداشتی مربوط به آب، جایگاه ویژهای در ارتقای سطح صرفهجویی دارد.
ارتقای تعهد اخلاقی و مسئولیتپذیری
انسانها تمایل دارند رفتارشان مشابه سایر افراد جامعه باشد؛ برجسته کردن الگوهای مثبت و آمار صرفهجویی جمعی در جامعه، آگاهی را افزایش داده و مردم را به سمت رفتار صحیح سوق میدهد.
بیان ارزش اخلاقی صرفهجویی آب و مسئولیت حفظ منبع برای نسلهای آینده در آموزشها و تبلیغات به رشد تعهد فردی و اجتماعی کمک میکند.
جدول 1- مقایسه ابزارهای اقتصادی سنتی و رفتاری در مدیریت مصرف آب
| معیار مقایسه | اقتصاد سنتی | اقتصاد رفتاری |
| مفروضات انسانی | انسان عقلانی کامل | انسان با محدودیتهای شناختی |
| ابزار اصلی | قیمتگذاری و مالیات | سقلمه و طراحی انتخاب |
| مکانیسم اثر | تغییر انگیزههای مالی | تغییر زمینه تصمیمگیری |
| هزینه اجرا | بالا (نیاز به زیرساخت) | پایین تا متوسط |
بررسی مطالعات انجام شده نشان میدهد در اقتصاد سنتی، ابزارهایی مانند قیمتگذاری پلکانی (که در اسپانیا منجر به 5-15% کاهش مصرف شد)، یارانههای هدفمند (مانند پروژه شیرهای کممصرف در تورنتو) و جریمههای مصرف (با 12% کاهش مصرف در سنگاپور) مورد استفاده قرار میگیرند.
از سوی دیگر، اقتصاد رفتاری از ابزارهای نوینی مانند مقایسه اجتماعی (6،5% کاهش مصرف در کالیفرنیا)، پیشفرضهای هوشمند (افزایش 300% مشارکت در برلین)، بازخورد لحظهای (18% کاهش مصرف در سئول) و چارچوبدهی پیامها (22% افزایش اثرگذاری در دوبی) بهره میبرد.
در عین حال مطالعات نشان میدهند که در شرایط خشکسالی شدید، اقتصاد سنتی 8-12% کاهش مصرف ایجاد میکند، در حالی که اقتصاد رفتاری به 15-20% کاهش دست مییابد. ترکیب این دو رویکرد میتواند تا 25-30% کاهش مصرف را به همراه داشته باشد.
در شرایط عادی نیز ترکیب هر دو رویکرد 10-15% کاهش مصرف ایجاد میکند که بیشتر از اثر هرکدام به تنهایی است. نکته مهم این است که اقتصاد رفتاری در گروههای کمدرآمد اثربخشی بالاتری دارد و هزینه اجرای آن به مراتب کمتر (0،5-2$ به ازای هر نفر) است.
پروژه ملبورن (2019) که ترکیبی از قیمتگذاری پلکانی و مقایسه اجتماعی بود، به 28% کاهش مصرف در بحران خشکسالی دست یافت. همچنین مطالعه در آریزونا نشان داد که سوقدهی اجتماعی 40% کمهزینهتر از جریمه مالی است، در حالی که اثربخشی مشابهی دارد.
با این حال، هر دو رویکرد محدودیتهایی دارند. اقتصاد سنتی ممکن است به توزیع ناعادلانه بار اقتصادی بینجامد و با مقاومت سیاسی مواجه شود، در حالی که اقتصاد رفتاری ممکن است اثرات کوتاهمدت داشته باشد و در بلندمدت تأثیر خود را از دست بدهد.
برای غلبه بر این محدودیتها، راهکارهای تلفیقی پیشنهاد میشود. مدل قیمتگذاری هوشمند (مانند سیستم «آب هوشمند» در آمستردام) که تعرفههای تصاعدی را با بازخورد رفتاری ترکیب میکند، طرحهای مشارکتی مانند برنامه WaterSMS در کیپتاون که صرفهجویی را به بازی تبدیل میکند، و سیستمهای هیبریدی مانند پروژه EU Horizon 2020 در بارسلون که کنتورهای هوشمند را با مداخلات رفتاری ادغام میکند، نمونههایی از این راهکارها هستند.
شهر زاراگوزا در اسپانیا با بهکارگیری مجموعهای از استراتژیهای جامع و مبتکرانه موفق شد طی دو دهه مصرف آب را به میزان قابل توجهی کاهش دهد و به الگویی جهانی بدل شود. مهمترین استراتژیهای زاراگوزا جهت کاهش مصرف آب شامل موارد زیر است:
کمپینهای آموزش و فرهنگسازی عمومی
اجرای پروژههای گسترده آگاهیبخشی برای شهروندان: از جمله استفاده مداوم از رسانههای جمعی، مدارس، رویدادهای شهری و انجمنهای محلی، تاکید بر ارزش آب و نقش فردی هر شهروند در صرفهجویی از ارکان این کمپینها بود.
نصب و بهروزرسانی تجهیزات کممصرف: تعویض شیرآلات و دوشهای منازل، نصب کنتورهای هوشمند و جدید و استفاده از فناوریهای کارآمد آبی که هدررفت آب را به حداقل برساند.
اعمال سیاستهای تشویقی و تنبیهی: خانوادهها و ساختمانهایی که مصرفشان پایینتر از متوسط شهر بود از تخفیف در قبوض آب بهرهمند شدند و برای مصارف بالای غیرضروری جریمه در نظر گرفته شد.
ضوابط سختگیرانه برای ساختمانهای جدید: ساختمانهای نو باید مجهز به تجهیزات و زیرساختهای کممصرف و فناوریهای بازیافت آب باشند.
مشارکت مردمی و گروههای داوطلب: تشکیل و تقویت انجمنهای محلی برای آموزش، اطلاعرسانی و نظارت بر مصرف آب مردم نقش فعالی در پایش مصرف و گزارش ایرادهای زیرساختی داشتند.
برنامههای استفاده مجدد و بازیافت آب: بهکارگیری آب خاکستری برای مصارف غیرآشامیدنی (مثل آبیاری فضای سبز)، بازیافت آب در مجتمعهای بزرگ و استفاده گسترده از آب باران.
سرمایهگذاری در زیرساختهای نوین: نوسازی شبکه آبرسانی شهری، کاهش نشتی و هدررفت آب در خطوط لوله و نصب سیستمهای هوشمند برای پایش لحظهای مصرف.
نتیجه این مجموعه اقدامات باعث شد مصرف آب سرانه در زاراگوزا طی یک بازه زمانی بیست ساله تا 40% کاهش یابد و تجربه این شهر به الگویی عملی برای سایر شهرهای جهان بدل شود.
ترکیب هوشمندانه اقتصاد سنتی و رفتاری در قالب سیاستهای قیمتگذاری، آموزش، فرهنگسازی، تکنولوژیهای نوین و مشارکت جامعه میتواند تا 50% اثربخشی بیشتری نسبت به کاربرد جداگانه هرکدام ایجاد کند. این رویکرد تلفیقی نه تنها از مزایای هر دو روش بهره میبرد، بلکه محدودیتهای آنها را نیز پوشش میدهد.
مطالعات انجام شده درباره ادغام این دو رویکرد، شواهد محکمی برای برتری این استراتژی تلفیقی ارائه کردهاند، بنابراین، سیاستگذاران حوزه آب میتوانند با بهرهگیری از این یافتهها، برنامههای مدیریت مصرف آب را به گونهای طراحی کنند که هم مقرون به صرفه باشد و هم اثربخشی بالایی داشته باشد. استرالیا، آمریکا، آلمان، پاکستان، اسپانیا، کانادا و ایسلند از جمله کشورهایی هستند که از این ترکیب در سیاستهای صرفهجویی آب بهره بردهاند.
در «ساعت 25 آبی» باید از همه امکانات موجود برای گذر از این وضعیت استفاده کرد تا بتوان از این آخرین فرصتها استفاده کرد. در این بین مردم نقش اساسی را دارند، اگرچه ابزارهای اقتصاد سنتی میتوانند مؤثر باشند اما برای گذر از این وضعیت و تأمین میزان صرفهجویی کافی نخواهند بود.
اگر دولت با دیدگاهی جدید و مبتنی بر اقتصاد رفتاری، ابزارهای جدیدی را با ابزارهای اقتصاد سنتی تلفیق کند قادر خواهد بود تا قصد مردم را برای کاهش مصرف آب به رفتار کاهش مصرف آب تبدیل کند و درنهایت این امر یک عادت شود تا اثربخشی آنها افزایش یابد.
در این راستا توجه به سرمایه اجتماعی از اهمیت زیادی برخوردار است. در مناطق با سطح اعتماد اجتماعی بالا و مشارکت زیاد شهروندان، اجرای سیاستهای صرفهجویانه موثرتر است. سرمایه اجتماعی بالا باعث میشود مردم در رفتارهای مصرفی برای منفعت جمعی و حفظ منابع مشترک، به صورت گروهی تلاش کنند و این امر کاهش مصرف آب را تسهیل میکند. آموزش و مشارکت عمومی برای بهبود رفتارها و روشهای بهداشتی مربوط به آب، جایگاه ویژهای در ارتقای سطح صرفهجویی دارد.
مطالب مرتبط:
راهکارهای ساده برای بهرهوری آب
پیام مدیرعامل انجمن بهرهوری: آب، زندگی است + چندرسانهای