فظ انرژی در دوران جنگ ازجمله ضروریترین اقدامات ممکن در شهرهای سراسر جهان است که بیش از هر زمان دیگر با امنیت ملی، ثبات اجتماعی و آینده اقتصادی گره خورده است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز به نقل از ایمنا، با شعلهور شدن درگیریهای نظامی در نقاط مختلف جهان، انرژی بهعنوان خاموشترین اما حیاتیترین جبهه جنگ شناخته میشود. در بسیاری از کشورها، شهرها زیر فشار وضعیت اضطراری، در حال بازتعریف مفهوم «تابآوری انرژی» هستند که این روزها بیش از هر زمان دیگر با امنیت ملی، ثبات اجتماعی و آینده اقتصادی گره خورده است.
جنگ، اگرچه ویرانگر است، گاه موجب شتاب در نوآوری نیز میشود. تلاش شهرها برای حفظ انرژی در شرایط بحرانی، نشان میدهد که مقاومت در برابر خاموشی تنها یک چالش فنی نیست، بلکه آزمونی برای پیوند میان فناوری، سیاست و اراده جمعی محسوب میشود. هر کیلوواتساعت انرژی که در زمان جنگ حفظ میشود، تنها برق نیست؛ نشانهای از امید، پایداری و زنده ماندن جامعه است.
انرژی بهعنوان ستون پایداری شهری در زمان بحران
مطالعات مؤسسه بینالمللی انرژی (IEA) نشان میدهد که در دوران جنگ، شهرها بین ۳۰ تا ۶۰ درصد از ذخایر انرژی خود را تنها برای حفظ زیرساختهای حیاتی همچون بیمارستانها، شبکههای آب و نیروگاههای برق مصرف میکنند. در این شرایط، استفاده بهینه از هر وات برق و هر لیتر سوخت، اهمیت حیاتی دارد.
در کییف و خارکیف، مقامات شهری با همکاری شرکتهای تکنولوژی اروپایی، شبکههای توزیع برق هوشمند را فعال کردهاند که بر اساس مصرف لحظهای، میزان برقرسانی به مناطق مختلف را تنظیم میکند. این اقدام موجب کاهش ۱۵ درصدی مصرف برق در ماههای بحرانی سرد زمستان شد.
انرژی پایدار، سپر دفاعی جدید شهرها
در حالی که زیرساختهای سنتی انرژی در جنگها نخستین اهداف حملات هستند، شهرهای متکی به انرژیهای تجدیدپذیر توانستهاند بخشی از پایداری خود را حفظ کنند. طبق گزارش مجمع جهانی اقتصاد(World Economic Forum) در سال ۲۰۲۵، سیستمهای خورشیدی کوچک مقیاس (microgrids) توانستهاند در بعضی مناطق جنگزده سوریه و اوکراین، دستکم روشنایی بیمارستانها و مراکز امداد را حفظ کنند.
در کشورهای اروپای شرقی، طرح «پنلهای خورشیدی اضطراری» توسط نهادهای بینالمللی راهاندازی شده است که به شهرهای کوچک این امکان را میدهد تا در صورت قطع برق سراسری، تا ۷۲ ساعت برق خود را از منابع تجدیدپذیر محلی تأمین کنند.
سیاستهای شهری و فرهنگ مصرف انرژی
نتایج بررسیهای اخیر دانشگاه آکسفورد نشان میدهد در دوران جنگ، رفتار مصرفی مردم و اعتماد عمومی به دولتها نقش کلیدی در موفقیت طرحهای صرفهجویی دارد. در ورشو، پاریس و برلین، کمپینهایی برای کاهش داوطلبانه مصرف انرژی راهاندازی شد که بر اساس دادههای رسمی، تا ۲۰ درصد صرفهجویی را به همراه داشت. این تجربه، تصویری تازه از همبستگی اجتماعی ارائه میکند که در آن شهروندان در کنار نیروهای امدادی و نظامی، در «جنگ خاموش انرژی» مشارکت میکنند.
چالش زیرساختها و راهحلهای فناورانه
با توجه به آسیبپذیری شبکههای انتقال، بسیاری از کشورها به سمت فناوریهای ذخیرهسازی و توزیع هوشمند انرژی حرکت کردهاند. باتریهای شهری بزرگمقیاس، نسل جدید مصالح عایق در ساختمانها و استفاده از هوش مصنوعی برای پایش مصرف انرژی از جمله راهکارهایی است که در گزارش اخیر «The Conversation» بهعنوان «مهمترین سپر مدرن انرژی در شرایط جنگی» معرفی شدهاند. نمونه بارز آن در فنلاند دیده میشود که تونلهای زیرزمینی مترو، در پی بحران انرژی سال ۲۰۲۴، به مراکز ذخیره و مدیریت حرارت شهری تبدیل شدند.
آینده شهرهای مقاوم در برابر بحران انرژی
کارشناسان معتقدند شهرهای آینده نهتنها باید برای شرایط عادی، بلکه برای بحرانها نیز طراحی شوند. ایجاد شبکههای انرژی محلی، گسترش ساختمانهای خودکفا و آموزش مدیریت اضطراری انرژی بهعنوان اصول جدید برنامهریزی شهری در دستور کار قرار گرفته است. سازمان ملل متحد نیز در طرح تابآوری شهریUrban) Resilience 2030) پیشنهاد داده است که همه شهرهای بزرگ تا سال ۲۰۳۰، دستکم ۳۰ درصد از مصرف انرژی خود را از منابع درونزا و تابآور تأمین کنند.
ذخیرهسازی انرژی در مقیاس وسیع با باتریهای خودروهای برقی
ایستگاههای شارژ (خودروهای برقی یا سایر دستگاهها) در دوران جنگ با تبدیل شدن به مراکز ذخیرهسازی و توزیع انرژی میتوانند نقش حیاتی در حفظ عملکرد زیرساختهای ضروری، تسهیل ارتباطات و حمایت از عملیات حیاتی در دوران بحران و جنگ ایفا و بهعنوان مراکز ذخیره و توزیع انرژی عمل کنند.
این امر با رویکردی چندوجهی امکانپذیر است. برای مثال خودروهای برقی پارکشده در ایستگاههای شارژ بهطور بالقوه میتوانند بهعنوان یک شبکه بزرگ از ذخیرهسازهای انرژی عمل کنند. با استفاده از فناوری وسیلخنقلیه به شبکه (V2G)، انرژی ذخیرهشده در باتری این خودروها میتواند در زمان نیاز به شبکه برق بازگردانده شود. این امر بهویژه در زمان اوج مصرف یا قطع برق ناشی از حملات، بسیار حیاتی است.
از سوی دیگر بسیاری از ایستگاههای شارژ مدرن مجهز به باتریهای ذخیرهسازی انرژی ثابت همچون دیوار انرژی(Powerwall) یا سیستمهای مشابه هستند. این باتریها میتوانند انرژی را در ساعات کممصرف از شبکه دریافت و در زمان نیاز بهویژه در زمان بحران، آن را آزاد کنند. تأمین انرژی اضطراری نیز با پشتیبانی باتری خودروهای برقی از زیرساختهای حیاتی و شارژ دستگاههای ضروری ممکن است.
ایستگاههای شارژ با باتریهای قوی میتوانند انرژی لازم برای روشنایی، ارتباطات (همچون دکلهای مخابراتی) و تجهیزات پزشکی در مراکز درمانی یا پناهگاهها را در زمان قطع برق تأمین کنند. همچنین در شرایط بحران که شارژ تلفنهای همراه، رادیوهای اضطراری و سایر دستگاههای ارتباطی برای افراد اهمیت بالایی دارد، ایستگاههای شارژ میتوانند این امکان را فراهم کنند.
علاوهبر این، در دوران جنگ شبکه برق ممکن است ناپایدار باشد. ایستگاههای شارژ با قابلیت V2G یا باتریهای ذخیرهساز میتوانند بهعنوان نقاط توزیع و متعادلسازی انرژی عمل و به حفظ پایداری شبکه کمک کنند. در صورتی که نیروگاههای مرکزی آسیب ببینند نیز ایستگاههای شارژ مجهز به ذخیرهساز انرژی میتوانند بهعنوان منابع انرژی محلی و مستقل عمل کنند. در مناطق نزدیک به خطوط مقدم نیز ایستگاههای شارژ میتوانند برای شارژ تجهیزات ارتباطی نظامی و وسایل نقلیه برقی مورد استفاده قرار گیرند یا بهسرعت به مراکز پشتیبانی انرژی برای عملیات امداد و نجات تبدیل شوند.
یکی از برجستهترین نمونهها در این زمینه، شهر اسلو (Oslo) در نروژ است که بهدلیل گسترش روزافزون خودروهای برقی و تعهد قوی به انرژیهای پاک، پیشگام در اجرای طرحهای نوآورانه در این حوزه بوده است. اسلو دارای یکی از پرتراکمترین شبکههای ایستگاههای شارژ خودروهای برقی در جهان است که بهطور مداوم در حال توسعه هستند و هرچند پیادهسازی V2G در مقیاس وسیع هنوز در مراحل اولیه است، پروژههای آزمایشی متعددی در آن با همکاری شرکتهای خودروسازی و اپراتورهای شبکه برق در حال انجام است. هدف این پروژهها، سنجش پتانسیل خودروهای برقی بهعنوان ذخیرهسازهای انرژی توزیع شده است.
بعضی از ایستگاههای شارژ جدیدتر در اسلو نیز مجهز به باتریهای ذخیرهساز انرژی هستند که به تثبیت شبکه برق محلی و تأمین برق در زمان اوج مصرف یا قطعی کمک میکنند. بخش عمدهای از برق نروژ از منابع تجدیدپذیر (به طور عمده برقآبی) تأمین میشود. این امر به نوبه خود، پایداری و قابلیت اطمینان شبکه برق را افزایش میدهد و امکان استفاده بهینه از باتریها را فراهم میکند.
اگرچه اسلو به طور کامل همه جنبههای طرح ایستگاه شارژ بهعنوان مرکز انرژی اضطراری را پیادهسازی نکرده است، زیرساختها و سیاستهای آن، بستر مناسبی برای شرایط بحرانی فراهم میکند. در صورت بروز قطعی برق، برای مثال بهدلیل طوفانهای شدید که گاهی در نروژ رخ میدهد، خودروهای برقی پارکشده در ایستگاهها، پتانسیل بالایی برای تأمین برق اضطراری از طریق V2G دارند.
ایستگاههای مجهز به باتری نیز میتوانند بهعنوان منابع برق پشتیبان برای ساختمانهای اطراف خود عمل کنند. این سیستمها در شرایط عادی به کاهش پیک بار شبکه کمک میکنند و در زمان بحران، انعطافپذیری بیشتری را برای شبکه برق فراهم میآورند.
اسلو یک مثال واقعی از شهری است که با داشتن زیرساخت قوی خودروهای برقی و ایستگاههای شارژ، همچنین با پیگیری پروژههای V2G، در حال حرکت به سمت تبدیل این ایستگاهها به مراکز انرژی توزیعشده و هوشمند است. این شهر پتانسیل بالایی برای استفاده از این زیرساختها در زمان بحران و افزایش تابآوری شهری دارد، حتی اگر پیادهسازی کامل سناریوهای اضطراری هنوز در دست توسعه باشد. این شهر بهدلیل ترکیب زیرساخت قوی خودروهای برقی و سیاستهای حمایتی، یکی از پیشروترینها در این زمینه محسوب میشود.