گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» با هدف ارائه تصویری دادهمحور از وضعیت کشور در رقابت جهانی هوش مصنوعی منتشر شد.
بهگزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز به نقل از دیجیاتو، گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ (Iran AI Index 2025) که توسط مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف و با حمایت دانشگاه صنعتی شریف، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و اتاق بازرگانی تهران تهیه شده، نشان میدهد ایران اگرچه در تولید علم و انتشار دانش هوش مصنوعی در منطقه جایگاه قابلتوجهی دارد، اما در حوزههایی مانند سرمایهگذاری، زیرساخت، بازار، پتنت و تجاریسازی، با شکاف معناداری نسبت به رقبای منطقهای و کشورهای پیشرو مواجه است.
این گزارش که تدوین آن در اواخر بهمن سال گذشته به پایان رسیده بود، بهدلیل جنگ تحمیلی اخیر علیه کشور و حمله به بخشی از زیرساختهای مرتبط با فناوری، با تأخیر منتشر شده است. تدوینکنندگان گزارش تأکید کردهاند که دادهها و تحلیلها مبتنی بر شرایط پیش از این رخدادهاست و تفسیر نتایج باید با در نظر گرفتن این ملاحظه انجام شود.
این گزارش با همکاری تحقیقاتی جابویژن و آزمایشگاه سیاستگذاری شریف تهیه شده و هدف اصلی آن، فراهمسازی مبنایی دادهمحور برای مقایسه وضعیت ایران با کشورهای منتخب و ارائه بینشهای راهبردی برای سیاستگذاری کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت در حوزه هوش مصنوعی عنوان شده است.
چارچوب ارزیابی و کشورهای مقایسهشده
گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران، با تکیه بر چارچوب نظری «سیستم نوآوری فناورانه»، وضعیت کشور را در هفت کارکرد شامل توسعه دانش، انتشار دانش، تأمین منابع، فعالیتهای کارآفرینانه، شکلگیری بازار، جهتدهی به سیستم و مشروعیتبخشی بررسی کرده است.
در این گزارش، ایران با ۱۳ کشور دیگر در سه گروه مقایسه شده است:
کشورهای منطقه (عربستان سعودی، امارات متحده عربی، ترکیه و رژیم صهیونیستی)،
کشورهای منتخب (از جمله آلمان، انگلستان، کره جنوبی، هند، روسیه و برزیل)
و کشورهای پیشرو (ایالات متحده آمریکا و چین).
جایگاه علمی؛ نقطه قوت همراه با هشدار
بر اساس نتایج گزارش، ایران از نظر تعداد و کیفیت مقالات هوش مصنوعی، در حال حاضر در جایگاه دوم منطقه پس از عربستان سعودی قرار دارد و ترکیه فاصله بسیار کمی با ایران پیدا کرده است؛ بهگونهای که در صورت تداوم روند فعلی، احتمال واگذاری این جایگاه در سالهای آینده وجود دارد.
با وجود رشد تعداد مقالات، میانگین نرخ رشد علمی ایران از سال ۲۰۱۹ به بعد کمتر از میانگین جهانی بوده و سهم ایران از کل مقالات هوش مصنوعی جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۳ درصد برآورد شده است. از نظر سرانه مقالات نیز، ایران در میان کشورهای منطقه در رتبههای پایینتر قرار دارد.
شکاف جدی در پتنت، بازار و سرمایهگذاری
گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ نشان میدهد ایران در حوزه ثبت پتنتهای هوش مصنوعی، چه از نظر تعداد و چه از منظر حضور بینالمللی، با عقبماندگی جدی مواجه است؛ بهطوری که سهم پتنتهای هوش مصنوعی ایران از کل پتنتهای جهانی، در تمامی سالهای بررسیشده کمتر از ۰.۱ درصد بوده است.
همچنین اندازه بازار هوش مصنوعی ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۵.۵ همت (نزدیک به ۹۰ میلیون دلار) برآورد شده که اگرچه رشد قابلتوجهی نسبت به سال قبل داشته، اما تنها ۰.۰۲ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را شامل میشود و ایران را در جایگاه آخر منطقه قرار میدهد.
بر اساس این گزارش، در بازه زمانی سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی به ترتیب با حدود ۳۰ و ۲۴ میلیارد دلار سرمایه گذاری در هوش مصنوعی، در جایگاه نخست کشورهای منطقه قرار داشته و پس از آنها، امارات متحده عربی با حدود ۵ میلیارد دلار و ترکیه با حدود ۱.۳ میلیارد دلار در جایگاههای بعدی قرار میگیرند. سرمایهگذاری ایران در این بازه زمانی در هوش مصنوعی حدود ۸۲ میلیون دلار، تخمین زده میشود.
فاصله عمیق توان پردازشی با رقبای منطقهای
بر اساس یافتههای گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴»، مجموع توان پردازشی سرویسدهندگان بزرگ GPU در کشور، معادل ۱۷۲ پردازنده H100 برآورد شده است. این در حالی است که عربستان سعودی با برخورداری از حدود ۸ هزار و ۳۹۱ پردازنده H100 در خوشههای پردازشی، در صدر کشورهای منطقه قرار دارد. پس از عربستان، امارات متحده عربی و رژیم صهیونیستی در رتبههای بعدی از نظر ظرفیت پردازشی هوش مصنوعی قرار گرفتهاند.
عقبماندگی ۷ ساله در پذیرش هوش مصنوعی در کسبوکارها
بر اساس یافتههای گزارش، پذیرش هوش مصنوعی در کسبوکارهای ایرانی حدود ۲۷ درصد است؛ رقمی که ایران را حدود ۷ سال عقبتر از میانگین جهانی نشان میدهد. بخش عمده این پذیرش نیز به حوزه هوش مصنوعی مولد مربوط میشود.
هزینه بالای توسعه، کمبود نیروی انسانی متخصص و فقدان مهارتهای لازم، مهمترین موانع توسعه محصولات هوش مصنوعی در شرکتهای ایرانی عنوان شده است.
مهاجرت سریع متخصصان
در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴ هزار استعداد فعال هوش مصنوعی در ایران شناسایی شدهاند؛ با این حال، آمارها از خروج خالص نیروی انسانی متخصص حکایت دارد. در همین سال، بیش از ۱۲۰۰ نفر از استعدادهای این حوزه از کشور خارج شدهاند، در حالی که تعداد ورودیها بهمراتب کمتر و در حد ۳۲۳ نفر بوده است.
نویسندگان گزارش تأکید میکنند که رقابت جهانی هوش مصنوعی در جریان است و کشورهایی که تصمیمگیریهای سریع، دقیق و مبتنی بر داده اتخاذ نکنند، با شکافهای عمیقتری مواجه خواهند شد. بر اساس نتایج این گزارش، ایران اگرچه در تولید دانش هوش مصنوعی وضعیت قابل قبولی دارد، اما در اغلب کارکردهای دیگر سیستم نوآوری فناورانه، بهطور معناداری از رقبای منطقهای عقبتر است.
به اعتقاد تدوینکنندگان، انتشار این گزارش میتواند گامی مهم در جهت تصمیمسازی شواهدمحور و طراحی سیاستهای ملی برای تقویت جایگاه ایران در رقابت جهانی هوش مصنوعی باشد؛ رقابتی که آینده اقتصاد، صنعت و حکمرانی کشورها را شکل میدهد.
برای مطالعه کامل گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ میتوانید به این آدرس در پیامرسان بله مراجعه کنید.