جعفر عسگری، مشاور و مدرس بهره وری در یادداشتی با تشریح نحوه شکل گیری تهران، طرح انتقال پایتخت را مورد نقد و بررسی قرار داده و راهکارهای مدیریتی و بهره ورانه برای حل مشکلات پایتخت به جای انتقال آن ارائه داده است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، جعفر عسگری در این یادداشت نوشته است:
معاون محترم ریاست جمهوری در بهمن ماه عنوان کرد که لازم است پایتخت ایران از تهران به منطقه دیگری در کشور منتقل شود ( نقل به مضمون) گرچه این تصمیم گیری بسیار مهم و کلان نیازمند مطالعات و بررسیهای جامع است، ولی در مقاله حاضر سعی می شود به اختصار استدلال شود که تراکم و پیچیدگی انبوه مشکلات پایتخت را با اتخاذ تدابیر علمی و منطقی و با محوریت مدیریت بهره وری در خود تهران بهتر می توان رفع یا حداقل تعدیل کرد.
الف – نحوه شکل گیری تهران
آقا محمد خان پادشاه قاجار در سال ۱۱۶۵، یعنی ۲۳۸ سال پیش، تهران را به عنوان پایتخت رسمی کشور انتخاب کرد. در آن زمان جمعیت تهران حدود ۲۰ هزار نفر بود. تبدیل تهران از شهر معمولی به پایتخت مدرن با محوریت وظایف سیاسی، اداری و تجاری از عصر پهلوی آغاز شد و در طول سال های ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۸ موسسه ها و مراکز بزرگی مانند دانشگاه تهران، ایستگاه راه آهن، استادیوم امجدیه، صنایع نظامی و … در آن ایجاد شد .
با نرخ رشد بالای جمعیت و نیز مهاجرت از سایر نقاط کشور، تهران به تدریج بزرگ و بزرگ تر شد و مطالعات طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۵ آغاز و بر اساس آن، شهرک های اقماری مانند تهران پارس، نارمک، گیشا، لویزان و … به تهران اضافه شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی تهران به کانون پذیرش جمعیت تبدیل شد و جمعیت آن که بر اساس سرشماری سال ۱۳۱۹ برابر ۵۴۰ هزار نفر بود، در سال ۱۳۵۷ به ۶/۱ میلیون نفر افزایش یافت. برای اعمال مدیریت شهری تهران، شهرداری تهران در سال ۱۲۸۶ تاسیس شده و در حال حاضر ۲۲ منطقه شهری دارد. مساحت شهر تهران که در زمان تاسیس حدود ۳ کیلومتر مربع بود، در حال حاضر به ۷۳۰ کیلومتر مربع افزایش یافته است. شهر تهران کانون اصلی اقتصاد ملی ایران است به طوری که سهم اقتصاد تهران در تولید ناخالص داخلی کشور حدود ۲۰ درصد است.
لازم به توضیح است که در حال حاضر جمعیت شب تهران حدود ۱۰ میلیون نفر و جمعیت روز تهران حدود ۱۶ میلیون نفر برآورد می شود که ارائه خدمات شهری مناسب و مورد انتظار به جمعیت روز دور از امکانات شهرداری و سایر واحدهای سرویسدهنده است.
ب – طرح انتقال پایتخت
طرح انتقال پایتخت کشور از تهران به منطقه دیگر، برای نخستین بار، در دوران جمهوری اسلامی مطرح شد و پس از چند بار بررسی اولیه، تاکنون به تصمیم گیری نهایی منجر نشده است. واقعیت آن ست که تهران در طول ۲۳۸ سال گذشته با کم تدبیری و بر اساس سلیقه های متفاوت مدیریت شهری اداره و کم قواره بزرگ شده و در حال حاضر با مشکلات فراوانی مانند ترافیک، آلودگی هوا، کم آبی، فرونشست زمین، سیل و به ویژه احتمال وقوع زلزله، گرانی زمین و ساختمان، کمبود پارکینگ و … مواجه است که چون مدیریت های شهری تاکنون نتوانسته است، راهکارهای قاطعی برای مشکلات رو به تزاید فوق داشته باشد از این روی، هر از چندگاهی موضوع انتقال پایتخت مطرح و مجددا فراموش می شود!
از همین نویسنده بخوانید
الزامات زیربنایی ارتقای بهرهوری
مهمترین ناترازی اقتصاد ایران کدام است؟
چرا دغدغه بهبود بهرهوری ملی ضرورت دارد؟
ج- راهکارهای مدیریت بهره وری برای حل مشکلات پایتخت
تهران به عنوان پایتخت کشور در حال حاضر محوریت و مرکزیت ۵ فعالیت کلان سیاسی، اداری، تجاری، اجتماعی و نظامی را در خود متمرکز کرده و موجب تکاثر فعالیتها، ارتباطات، تعاملات و از جمله مشکلات بسیار شده است. به عنوان اولین گام در رفع مشکلات پایتخت ضرورت بسیار دارد که فعالیت سیاسی و اداری منتخب را در تهران حفظ و محوریت فعالیتهای اقتصادی، تجاری، اجتماعی و نظامی با انجام مطالعات جامع و راهبردی هدفمند به سایر نقاط مناسب و مستعد کشور و به تدریج منتقل شود.
در مورد این راهکار موثر یادآوری این نکته مناسب است که در کشور کانادا در حالی که پایتخت کشور در شهر کوچک اتاوا قرار دارد، فعالیتهای مهم تجاری و اقتصادی در شهرهای بزرگی مانند تورنتو، ونکور و … توزیع شده است. همین وضعیت را در مورد شهر متوسط واشنگتن به عنوان پایتخت و شهرهای بسیار بزرگ مانند نیویورک، شیکاگو، لس آنجلس و. .. به عنوان مراکز تجاری، هنری و … در ایالات متحده آمریکا میتوان مشاهده کرد.
برای عملیاتی کردن این راهکار موثر، ضرورت دارد که:
۱- وزارتخانه ها و سازمانهای بزرگ دولتی، سفارتخانه ها و واحدهای مشابه در تهران حفظ و بسیاری از دانشگاه ها، بیمارستانها، ورزشگاههای بزرگ، پادگانهای نظامی، کارخانه های بزرگ، انبارها وسردخانه ها، موسسه های حمل و نقل بزرگ و … با برنامه ریزی منطقی و بر اساس اصول و موازین بهره وری به مناطق مستعد و مناسب دیگر کشور منتقل شود و فقط شعبه ها و نمایندگیهای آنها در پایتخت فعالیت کنند.
۲- پس از انتقال پادگانهای نظامی، دانشگاههای بزرگ، بیمارستانهای بزرگ، کارخانه های بزرگ و … به استان های دیگر، به تدریج اعضای خانوارهای آنها نیز با تامین مسکن مناسب به استان های مورد اشاره مهاجرت کرده و از تراکم و حجم جمعیت شهر تهران کاسته شده و توزیع جمعیت و خانوار در کشور به تبعیت از متغیر اقتصادی و اشتغال متوازن می شود.
۳- در صورت پذیرش انتقال بنگاههای بزرگ اقتصادی به خارج از تهران مانند ایران خودرو، سایپا، کارخانه های سیمان، نساجی و … فرصت مناسبی فراهم میشود تا واحدهای صنعتی آب بر به کناره های خلیج فارس و یا دریای خزر منتقل شوند تا مشکل نیاز آنها به آب برای آینده از طریق شیرین کردن آب دریا تامین شود.
۴ – در طرح تفکیک فعالیتهای محوری سیاسی و اداری از فعالیتهای اقتصادی، تجاری، اجتماعی و نظامی در پایتخت ، فرصت مناسبی برای دولت و مجلس فراهم می شود تا با بازنگری در ماموریت و اهداف نظام اداری و نظام بودجه کشور بسیاری از اختیارات را به استانها و شهرهای ذیربط دیگر تفویض و از این طریق تمرکززدایی و مبارزه با بوروکراسی شدیدی که در حال حاضر حاکم است، صورت گیرد.
۵ – در بازنگری ماموریت و وظایف سازمان های نظام اداری و از جمله شرکتهای دولتی فرصت مناسبی ایجاد می شود تا اوِلا دولت نسبت به انحلال، ادغام و اصلاح ساختار واحدهای غیر بهره ور اقدام کند و ثانیا مجموعه ای از وظایف تصدیگری خود را به شرکتها تعاونی و با خصوصی در استان های دیگر واگذار کند.
۶ – در شرایط تمرکز زدایی از فعالیتهای اداری، تجاری، اجتماعی و نظامی از پایتخت، بر اساس مصوبه ای می توان تمام خودروهای سواری را که یا نمره شهرستان دارند و یا اینکه ۱۰ سال از سال ساخت آنها گذشته است، به استانها و شهرستانهای دیگر، که در شرایط جدید مرکز جمعیت و تجارت خواهند بود، رهنمون شد و به این ترتیب حجم ترافیک، آلودگی هوا، ضایعات، وقت، بنزین، استهلاک و … در پایتخت کاهش داد.
۷- با هدف آنکه برنامه های مدیریتی تفکیک فعالیتهای کلان پایتخت به درستی و کامل انجام گیرد، ضرورت دارد که استانداران، فرمانداران و نیز وزرا و مدیران ارشد ستادی از آموزش مدیریت بهره وری برای مدیران ارشد برخوردار شوند تا اجرای برنامه های مصوب برای چابک سازی پایتخت از اجرای کامل برخوردار شود.
۸- مشاهده های میدانی نشان می دهند که متاسفانه تعدادی از سازمان های دولتی و نهادهای انقلابی زمین ها و ساختمانهای بسیار بزرگی را در تهران در مالکیت خود دارند که تناسب منطقی و بهره ورانه ای با تعداد کارکنان، حجم فعالیتها و بخصوص با خروجی های آنها ندارد.
به طور مثال در این مورد میتوان به شرکت برق منطقه ای تهران در منطقه سعادت آباد و بام تهران، سازمان صداوسیما در جام جم، باشگاه بانک مرکزی در پاسداران و … اشاره کرد. شایسته است که بازآرایی این زمین ها و ساختمانهای بیش از استاندارد فعالیت بر اساس موازین بهره وری و طبق مقررات خاصی برای فعالیتهای ورزشی و تفریحی تهران و شهرهای بزرگ تخصیص داده شود.
۹- با هدف مدیریت شهری بهینه پایتخت و شهرهای بزرگ در شرایط جدید، به جای روشهای اداری نخ نما شده موجود، از ابزارهای هوش مصنوعی و به ویژه از پلاتفرمهای هوشمند سیستمی یکپارچه استفاده شود تا ارتباط و تعامل بین پایتخت و مراکز تجاری، اجتماعی، نظامی و… با سرعت و دقت بیشتر و با هزینه کمتر و با خروجی و دستاوردهای بیشتر و بهتر انجام گیرد.
۱۰- اقدامات موردی برشمرده شده در فوق درکنار صدها راهکارهای تکمیلی دیگر موجب خواهد شد که تهران به عنوان پایتخت کشور از وضعیت غیر قابل تحمل موجود خارج شده و نقش خود را به عنوان مرکز سیاست گذاری، نظارت و کنترل اقتصاد و اجتماع کشور به خوبی ایفا کند.
تردیدی وجود ندارد که راهکارهای رفع یا تعدیل مشکل پایتخت، بدون انتقال به منطقه دیگر، مثلا مکران، محدود به ۱۰ مورد کلی و مختصر برشمرده در فوق نیست و اگر نهاد ریاست جمهوری با استفاده از روش نظرسنجی علمی (Open inovation) پرسش راهکارهای عملی برای رفع مشکلات پایتخت را در جامعه مطرح و به ارائه دهندگان روش های برتر جوایزی را اهدا کند.
بدین ترتیب اطلاعات ذیقیمتی در این زمینه در اختیار مدیران و مسئولان حل این مسله قرار خواهد گرفت. بر اساس شعار سازمان بهره وری آسیایی (APO) برای حل هر مشکل چند راه حل وجود دارد که بهترین آنها بهره وری نامیده میشود.
همچنین پیامبر گرامی اسلام فرموده است که من از فقر بر امتم بیمناک نیستم از آنچه بیمناکم سوءتدبیر است، در این زمینه لازم است بیشتر فکر و پیشنهاد ارائه شود.
مطالب مرتبط: