هوش مصنوعی یك تحول عظیم در عصر حاضر است كه گریزی از آن نیست. آنچه مهم است انتخاب ما و نحوه مواجهه ما با این فناوری در مسیر توسعه انسان، جامعه، كشور و بشر و نه محصور شدن در هوش مصنوعی در مسیر نابودی انسان، جامعه، كشور و بشر است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، ارغوان فرزينمعتمد در تعادل نوشته است:
گزارش توسعه انسانی سال ۲۰۲۵ با عنوان «مساله انتخاب: انسانها و امكانها در عصر هوش مصنوعی» اخیرا منتشر و رونمایی شد. این گزارش یكی از مهمترین گزارشها در عرصه بینالمللی است. با توجه به سابقه اشتغال در دفتر توسعه ملل متحد، شاهد بودهام كه در تنظیم این گزارش از دیدگاههای دامنه وسیعی از متخصصان و دانشمندان استفاده میشود.
از سال ۲۰۲۰ تم گزارشهای توسعه انسانی متمركز بر ورود به عصر آنتروپوسن بوده است. به عبارتی طبق دیدگاه دانشمندان زمینشناس، زمین عصر هالوسن را پشت سر گذاشته و وارد عصر جدیدی شده است كه به آن آنتروپوسن یا عصر انسان ساخت گفته میشود.
به عبارتی این عصر، عصری است كه انتخابها و تصمیمات انسان نقشی بسیار تعیینكننده در آینده بشری دارد كه بخش عمدهای از تخریبهایی كه بر سیاره زمین وارد كرده، موجب شده تا زندگی در این كره خاكی با چالشهای بسیار مواجه شود. از سال ۲۰۲۰، گزارشهای توسعه انسانی به بررسی ابعاد مختلف عصر جدیدی پرداخته است كه بدان وارد شدهایم و همواره ضمن تحلیل وضعیت موجود كشورهای جهان با توجه به شاخصهای توسعه انسانی، شاخصهای تعدیل یافته و نیز شاخصهای جدید، تحولات پیش رو را بررسی كرده و پیشنهاداتی برای مواجهه با این تحولات ارایه داده است.
در گزارشهای ۵ سال اخیر بر تحولات ناشی از پاندمی كووید-۱۹ اشاره شده است كه منجر به افت بیسابقه شاخص توسعه انسانی بعد از ۳۰ سال محاسبه این شاخص برای كشورها شد و دستیابی به اهداف توسعه پایدار تا سال ۲۰۳۰ را با چالش جدید مواجه ساخت. تحلیلهای پساكووید این گزارش نشان داد كه تا چه اندازه بشر به سمت بیقراری و بیثباتی پیش میرود.
چنانكه گزارش سال ۲۲-۲۰۲۱ بر تحولات پساكووید و زندگی در عصری متمركز بود كه به عصر بیقراری از آن یاد میشود. گزارش توسعه انسانی در این سال با عنوان: عصر نااطمینانی، زندگیهای بیقرار منتشر شد. در این گزارش بر افزایش اختلالات روانی پس از كووید، بیعدالتی در دسترسی به واكسن و وسایل حفاظت شخصی در دوره كووید و سایر موارد اشاره داشت.
در این گزارش تاكید شد كه نااطمینانی پدیدهای جدید نیست، اما ابعاد آن امروز شكلهای نگرانكنندهای به خود گرفته است. «مجتمع جدید نااطمینانی» در حال ظهور است؛ وضعیتی كه پیشتر در تاریخ بشر سابقه نداشته است. این وضعیت جدید از سه مولفه ناپایدار و بههمپیوسته تشكیل شده است: فشارهای سیارهای و نابرابریهای فزاینده در عصر انسانساخت (آنتروپوسن)، تلاش برای تحولات بنیادین اجتماعی برای كاهش این فشارها و قطبیشدگی فراگیر و تشدیدشونده.
این گزارش تاكید میكرد كه همچنان شاخص توسعه انسانی در دو سال متوالی كاهش داشته است و بر نقش هوش مصنوعی به عنوان شمشیری دو لبه كه در مسیر توسعه باید مورد توجه جدی قرار گیرد، تاكید داشت. گزارش ۲۴-۲۰۲۳ بر شكست بنبستها در جهانی قطبی شده تاكید داشت.
این گزارش بنبست خطرناكی را ارزیابی میكرد كه ناشی از پیشرفت نابرابر توسعه، تشدید نابرابریها و افزایش قطبیشدن سیاسی است؛ وضعیتی كه باید با فوریت به آن رسیدگی شود. این گزارش بر چگونگی بازآرایی وابستگیهای متقابل جهانی تاكید دارد و مسیری را پیشنهاد میكند كه در آن چندجانبهگرایی نقشی محوری ایفا میكند.
گزارش ۲۰۲۵ كه اخیرا رونمایی شده، تمركز خود را بر هوش مصنوعی گذاشته است. در این گزارش اشاره شده كه پیشرفت توسعه انسانی با كندی بیسابقهای مواجه و به پایینترین میزان خود در ۳۵ سال اخیر رسیده است.
بر اساس گزارش ۲۰۲۵ توسعه ملل متحد، ۶۰درصد مردم امیدوارند هوش مصنوعی فرصتهای شغلی جدید ایجاد كند. این گزارش نشان میدهد كه چگونه هوش مصنوعی میتواند جرقهای برای احیای توسعه باشد.
فراتر از نرخ نگرانكننده كندی در پیشرفت جهانی، این گزارش افزایش نابرابریها بین كشورهای فقیر و ثروتمند را نشان میدهد. در حالی كه مسیرهای سنتی توسعه تحت فشارهای جهانی قرار گرفتهاند، اقدامات قاطع برای رهایی جهان از ركود بلندمدت در پیشرفت ضروری است.
آخیم اشتاینر، مدیر دفتر توسعه ملل متحد در رونمایی این گزارش تاكید كرد كه «برای دههها در مسیر دستیابی به جهانی با توسعه انسانی بسیار بالا تا سال ۲۰۳۰ قرار داشتیم، اما این كندی نشانه تهدیدی واقعی برای پیشرفت جهانی است. اگر روند كند پیشرفت در سال ۲۰۲۴ به «وضعیت عادی جدید» تبدیل شود، آن نقطه عطف ۲۰۳۰ ممكن است برای دههها عقب بیفتد وجهان را به مكانی ناامنتر، نابرابرتر و آسیبپذیرتر در برابر شوكهای اقتصادی وزیست محیطی تبدیل كند».
به گفته این گزارش، برای چهارمین سال پیاپی، نابرابری بین كشورهایی با شاخص توسعه انسانی پایین و بسیار بالا در حال افزایش است. این روند، یك الگوی بلندمدت كاهش نابرابری میان كشورهای ثروتمند و فقیر را معكوس كرده است.چالشهای توسعه برای كشورهایی با پایینترین رتبه در شاخص توسعه انسانی بسیار شدید است. گزارش نشان میدهد كه عواملی چون افزایش تنشهای تجاری، بحران رو به وخامت بدهی و صنعتیسازی بدون اشتغالزایی از جمله دلایل این افت هستند.
گزارش تاكید میكند كه هوش مصنوعی (AI) با سرعتی سرسامآور وارد میدان شده است. گزارش بر این موضوع متمركز است كه چطور افراد باید در مواجهه با هوش مصنوعی توانمند شوند و چطور از هوش مصنوعی برای عملكرد بهتر و نه جایگزینی برای انسان استفاده كنند. این گزارش به بررسی زوایای مختلف استفاده از هوش مصنوعی در مسیر توسعه و نحوه مواجهه انسان با این ابزار رو به رشد میپردازد.
گزارش توسعه انسانی در عین حال كشورها را بر اساس شاخص توسعه انسانی رتبهبندی میكند. بر اساس رتبهبندی ۲۰۲۵ كه بر اساس دادههای سال ۲۰۲۳ صورت گرفته است، ایران با ۰,۰۰۶ افزایش به عدد ۰.۷۹۹ رسیده است و همچنان در بین كشورهای سطح بالای شاخص توسعه انسانی قرار دارد. باید توجه داشت كه دادههای مورد استفاده در رتبهبندی مربوط به دادههای سال ۲۰۲۳ است. عدد شاخص ایران از سال ۲۰۲۱ و پس از سه سال روند كاهنده روند فزاینده به خود گرفته است.
رتبه ایران در رتبهبندی اخیر در بین ۱۹۳ كشور رتبه ۷۵ بوده است. شایان ذكر است كه رسیدن به عدد شاخص ۰.۸ سبب قرار گرفتن ایران در طبقه خیلی بالای شاخص توسعه انسانی خواهد شد. در عین حال توجه به این نكته ضروری است كه ایران در شاخص توسعه انسانی تعدیل شده با نابرابری عدد شاخص ۰.۶۴۳ را كسب كرده كه كمتر از شاخص توسعه انسانی است كه البته نسبت به سال قبل بهبود داشته است.
در عین حال شاخص توسعه انسانی تعدیل شده با شاخص توسعه جنسیتی عدد ۰.۸۷۵ است كه همچنان ایران را در گروه ۵ به معنای گروه با عدد شاخص پایین قرار داده است. ضمن اینكه عدد شاخص نیز نسبت به دوره قبل افت داشته است. در نهایت شاخص تعدیل شده با فشار سیاره برای ایران عدد ۰.۷۲۵ بوده كه كمتر از عدد شاخص توسعه انسانی ایران و به معنای فشار روی سیاره است.
این شاخص از دو معیار میزان انتشار كربن و ردپای استفاده از مواد تشكیل شده است. ردپای سرانه مواد برای ایران در شاخص اخیر، ۵.۹۳ تن و تولید كربن سرانه ۹.۱۷ تن برای ایران بوده است. در صورتی كه هیچ فشاری توسط كشوری بر سیاره زمین وارد نشود، شاخص توسعه انسانی و شاخص فشار سیاره برابر میشوند.
آنچه از گزارش توسعه انسانی و اعداد مربوط به شاخصها در ایران باید مورد توجه سیاستگذاران باشد:
-آینده كار و هوش مصنوعی؛ سیاستگذاری و برنامهریزی در راستای استفاده از هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در توسعه مهارتها و اشتغال و ایجاد آمادگی برای ورود به دنیای جدید كار
-توجه به تحولات سریع هوش مصنوعی و تاثیرات آن بر روابط اجتماعی؛ سیاستگذاری و برنامهریزی جدی برای آموزش و توانمندسازی افراد در گروههای سنی، شغلی، حرفهای و تحصیلی مختلف برای آگاهی از این تحول عظیم، رویارویی درست با آن و استفاده صحیح از آن در مسیر توسعه انسانی ضروری است. در این مسیر توانمندسازی و آموزش باید به عنوان یك كالای عمومی در دسترس همگان قرار گیرد.
-كاهش فشار بر سیاره و سیاستگذاریهای مبتنی بر حفظ محیط زیست، مدیریت پسماند و اقتصاد چرخشی؛ ضروری است تا سیاستگذاران و برنامهریزان به ظرفیتهای مردمی و استفاده از شیوههای مشاركتی در مدیریت پسماند و اقتصاد چرخشی كه هزینههای كمتر و منافع بیشتری را برای اقتصاد و جامعه در بردارد، توجه جدی داشته و نوآوریهایی در این خصوص داشته باشند.
هوش مصنوعی یك تحول عظیم در عصر حاضر است كه گریزی از آن نیست. آنچه مهم است انتخاب ما و نحوه مواجهه ما با این فناوری در مسیر توسعه انسان، جامعه، كشور و بشر و نه محصور شدن در هوش مصنوعی در مسیر نابودی انسان، جامعه، كشور و بشر است.