هوش مصنوعی یک تحول عظیم در عصر حاضر است که گریزی از آن نیست. آنچه مهم است انتخاب ما و نحوه مواجهه ما با این فناوری در مسیر توسعه انسان، جامعه، کشور و بشر و نه محصور شدن در هوش مصنوعی در مسیر نابودی انسان، جامعه، کشور و بشر است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، ارغوان فرزینمعتمد در تعادل نوشته است:
گزارش توسعه انسانی سال ۲۰۲۵ با عنوان «مساله انتخاب: انسانها و امکانها در عصر هوش مصنوعی» اخیرا منتشر و رونمایی شد. این گزارش یکی از مهمترین گزارشها در عرصه بینالمللی است. با توجه به سابقه اشتغال در دفتر توسعه ملل متحد، شاهد بودهام که در تنظیم این گزارش از دیدگاههای دامنه وسیعی از متخصصان و دانشمندان استفاده میشود.
از سال ۲۰۲۰ تم گزارشهای توسعه انسانی متمرکز بر ورود به عصر آنتروپوسن بوده است. به عبارتی طبق دیدگاه دانشمندان زمینشناس، زمین عصر هالوسن را پشت سر گذاشته و وارد عصر جدیدی شده است که به آن آنتروپوسن یا عصر انسان ساخت گفته میشود.
به عبارتی این عصر، عصری است که انتخابها و تصمیمات انسان نقشی بسیار تعیینکننده در آینده بشری دارد که بخش عمدهای از تخریبهایی که بر سیاره زمین وارد کرده، موجب شده تا زندگی در این کره خاکی با چالشهای بسیار مواجه شود. از سال ۲۰۲۰، گزارشهای توسعه انسانی به بررسی ابعاد مختلف عصر جدیدی پرداخته است که بدان وارد شدهایم و همواره ضمن تحلیل وضعیت موجود کشورهای جهان با توجه به شاخصهای توسعه انسانی، شاخصهای تعدیل یافته و نیز شاخصهای جدید، تحولات پیش رو را بررسی کرده و پیشنهاداتی برای مواجهه با این تحولات ارایه داده است.
در گزارشهای ۵ سال اخیر بر تحولات ناشی از پاندمی کووید-۱۹ اشاره شده است که منجر به افت بیسابقه شاخص توسعه انسانی بعد از ۳۰ سال محاسبه این شاخص برای کشورها شد و دستیابی به اهداف توسعه پایدار تا سال ۲۰۳۰ را با چالش جدید مواجه ساخت. تحلیلهای پساکووید این گزارش نشان داد که تا چه اندازه بشر به سمت بیقراری و بیثباتی پیش میرود.
چنانکه گزارش سال ۲۲-۲۰۲۱ بر تحولات پساکووید و زندگی در عصری متمرکز بود که به عصر بیقراری از آن یاد میشود. گزارش توسعه انسانی در این سال با عنوان: عصر نااطمینانی، زندگیهای بیقرار منتشر شد. در این گزارش بر افزایش اختلالات روانی پس از کووید، بیعدالتی در دسترسی به واکسن و وسایل حفاظت شخصی در دوره کووید و سایر موارد اشاره داشت.
در این گزارش تاکید شد که نااطمینانی پدیدهای جدید نیست، اما ابعاد آن امروز شکلهای نگرانکنندهای به خود گرفته است. «مجتمع جدید نااطمینانی» در حال ظهور است؛ وضعیتی که پیشتر در تاریخ بشر سابقه نداشته است. این وضعیت جدید از سه مولفه ناپایدار و بههمپیوسته تشکیل شده است: فشارهای سیارهای و نابرابریهای فزاینده در عصر انسانساخت (آنتروپوسن)، تلاش برای تحولات بنیادین اجتماعی برای کاهش این فشارها و قطبیشدگی فراگیر و تشدیدشونده.
این گزارش تاکید میکرد که همچنان شاخص توسعه انسانی در دو سال متوالی کاهش داشته است و بر نقش هوش مصنوعی به عنوان شمشیری دو لبه که در مسیر توسعه باید مورد توجه جدی قرار گیرد، تاکید داشت. گزارش ۲۴-۲۰۲۳ بر شکست بنبستها در جهانی قطبی شده تاکید داشت.
این گزارش بنبست خطرناکی را ارزیابی میکرد که ناشی از پیشرفت نابرابر توسعه، تشدید نابرابریها و افزایش قطبیشدن سیاسی است؛ وضعیتی که باید با فوریت به آن رسیدگی شود. این گزارش بر چگونگی بازآرایی وابستگیهای متقابل جهانی تاکید دارد و مسیری را پیشنهاد میکند که در آن چندجانبهگرایی نقشی محوری ایفا میکند.
گزارش ۲۰۲۵ که اخیرا رونمایی شده، تمرکز خود را بر هوش مصنوعی گذاشته است. در این گزارش اشاره شده که پیشرفت توسعه انسانی با کندی بیسابقهای مواجه و به پایینترین میزان خود در ۳۵ سال اخیر رسیده است.
بر اساس گزارش ۲۰۲۵ توسعه ملل متحد، ۶۰درصد مردم امیدوارند هوش مصنوعی فرصتهای شغلی جدید ایجاد کند. این گزارش نشان میدهد که چگونه هوش مصنوعی میتواند جرقهای برای احیای توسعه باشد.
فراتر از نرخ نگرانکننده کندی در پیشرفت جهانی، این گزارش افزایش نابرابریها بین کشورهای فقیر و ثروتمند را نشان میدهد. در حالی که مسیرهای سنتی توسعه تحت فشارهای جهانی قرار گرفتهاند، اقدامات قاطع برای رهایی جهان از رکود بلندمدت در پیشرفت ضروری است.
آخیم اشتاینر، مدیر دفتر توسعه ملل متحد در رونمایی این گزارش تاکید کرد که «برای دههها در مسیر دستیابی به جهانی با توسعه انسانی بسیار بالا تا سال ۲۰۳۰ قرار داشتیم، اما این کندی نشانه تهدیدی واقعی برای پیشرفت جهانی است. اگر روند کند پیشرفت در سال ۲۰۲۴ به «وضعیت عادی جدید» تبدیل شود، آن نقطه عطف ۲۰۳۰ ممکن است برای دههها عقب بیفتد وجهان را به مکانی ناامنتر، نابرابرتر و آسیبپذیرتر در برابر شوکهای اقتصادی وزیست محیطی تبدیل کند».
به گفته این گزارش، برای چهارمین سال پیاپی، نابرابری بین کشورهایی با شاخص توسعه انسانی پایین و بسیار بالا در حال افزایش است. این روند، یک الگوی بلندمدت کاهش نابرابری میان کشورهای ثروتمند و فقیر را معکوس کرده است.چالشهای توسعه برای کشورهایی با پایینترین رتبه در شاخص توسعه انسانی بسیار شدید است. گزارش نشان میدهد که عواملی چون افزایش تنشهای تجاری، بحران رو به وخامت بدهی و صنعتیسازی بدون اشتغالزایی از جمله دلایل این افت هستند.
گزارش تاکید میکند که هوش مصنوعی (AI) با سرعتی سرسامآور وارد میدان شده است. گزارش بر این موضوع متمرکز است که چطور افراد باید در مواجهه با هوش مصنوعی توانمند شوند و چطور از هوش مصنوعی برای عملکرد بهتر و نه جایگزینی برای انسان استفاده کنند. این گزارش به بررسی زوایای مختلف استفاده از هوش مصنوعی در مسیر توسعه و نحوه مواجهه انسان با این ابزار رو به رشد میپردازد.
گزارش توسعه انسانی در عین حال کشورها را بر اساس شاخص توسعه انسانی رتبهبندی میکند. بر اساس رتبهبندی ۲۰۲۵ که بر اساس دادههای سال ۲۰۲۳ صورت گرفته است، ایران با ۰,۰۰۶ افزایش به عدد ۰.۷۹۹ رسیده است و همچنان در بین کشورهای سطح بالای شاخص توسعه انسانی قرار دارد. باید توجه داشت که دادههای مورد استفاده در رتبهبندی مربوط به دادههای سال ۲۰۲۳ است. عدد شاخص ایران از سال ۲۰۲۱ و پس از سه سال روند کاهنده روند فزاینده به خود گرفته است.
رتبه ایران در رتبهبندی اخیر در بین ۱۹۳ کشور رتبه ۷۵ بوده است. شایان ذکر است که رسیدن به عدد شاخص ۰.۸ سبب قرار گرفتن ایران در طبقه خیلی بالای شاخص توسعه انسانی خواهد شد. در عین حال توجه به این نکته ضروری است که ایران در شاخص توسعه انسانی تعدیل شده با نابرابری عدد شاخص ۰.۶۴۳ را کسب کرده که کمتر از شاخص توسعه انسانی است که البته نسبت به سال قبل بهبود داشته است.
در عین حال شاخص توسعه انسانی تعدیل شده با شاخص توسعه جنسیتی عدد ۰.۸۷۵ است که همچنان ایران را در گروه ۵ به معنای گروه با عدد شاخص پایین قرار داده است. ضمن اینکه عدد شاخص نیز نسبت به دوره قبل افت داشته است. در نهایت شاخص تعدیل شده با فشار سیاره برای ایران عدد ۰.۷۲۵ بوده که کمتر از عدد شاخص توسعه انسانی ایران و به معنای فشار روی سیاره است.
این شاخص از دو معیار میزان انتشار کربن و ردپای استفاده از مواد تشکیل شده است. ردپای سرانه مواد برای ایران در شاخص اخیر، ۵.۹۳ تن و تولید کربن سرانه ۹.۱۷ تن برای ایران بوده است. در صورتی که هیچ فشاری توسط کشوری بر سیاره زمین وارد نشود، شاخص توسعه انسانی و شاخص فشار سیاره برابر میشوند.
آنچه از گزارش توسعه انسانی و اعداد مربوط به شاخصها در ایران باید مورد توجه سیاستگذاران باشد:
-آینده کار و هوش مصنوعی؛ سیاستگذاری و برنامهریزی در راستای استفاده از هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در توسعه مهارتها و اشتغال و ایجاد آمادگی برای ورود به دنیای جدید کار
-توجه به تحولات سریع هوش مصنوعی و تاثیرات آن بر روابط اجتماعی؛ سیاستگذاری و برنامهریزی جدی برای آموزش و توانمندسازی افراد در گروههای سنی، شغلی، حرفهای و تحصیلی مختلف برای آگاهی از این تحول عظیم، رویارویی درست با آن و استفاده صحیح از آن در مسیر توسعه انسانی ضروری است. در این مسیر توانمندسازی و آموزش باید به عنوان یک کالای عمومی در دسترس همگان قرار گیرد.
-کاهش فشار بر سیاره و سیاستگذاریهای مبتنی بر حفظ محیط زیست، مدیریت پسماند و اقتصاد چرخشی؛ ضروری است تا سیاستگذاران و برنامهریزان به ظرفیتهای مردمی و استفاده از شیوههای مشارکتی در مدیریت پسماند و اقتصاد چرخشی که هزینههای کمتر و منافع بیشتری را برای اقتصاد و جامعه در بردارد، توجه جدی داشته و نوآوریهایی در این خصوص داشته باشند.
هوش مصنوعی یک تحول عظیم در عصر حاضر است که گریزی از آن نیست. آنچه مهم است انتخاب ما و نحوه مواجهه ما با این فناوری در مسیر توسعه انسان، جامعه، کشور و بشر و نه محصور شدن در هوش مصنوعی در مسیر نابودی انسان، جامعه، کشور و بشر است.