بازار بهینهسازی انرژی در ایران نه تنها یک ضرورت ملی برای عبور از بحران انرژی، که یک فرصت اقتصادی برای کسبوکارهای نوپا و دانشبنیان است. تجارب بینالمللی بهوضوح نشان میدهد که ترکیب سیاستگذاری هوشمند، مشوقهای مالی پایدار و نقشآفرینی شرکتهای دانشبنیان و استارتآپها، کلید موفقیت در تحول سیستم انرژی است.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز، سیده زهرا موسوی، کارشناس نوسازی اداری و مدیریت عملکرد سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان اصفهان در یادداشتی نوشته است:
با توجه به رشد فزاینده مصرف انرژی و چالش ناترازی برق در ایران، رویکردهای سنتی مدیریت مصرف پاسخگوی نیازهای آینده نیست. تحقق اهداف کلان صرفهجویی ۱۰۰۰۰ مگاواتی کشور، نیازمند بهکارگیری گسترده فناوریهای نوین و ایجاد اکوسیستمی پویاست که در آن، شرکتهای دانشبنیان بهعنوان پیشرانان اصلی نوآوری و تجاریسازی راهحلها عمل میکنند. بررسی سازوکارهای نوین مالی و قانونی بازار بهینهسازی انرژی، به افزایش فرصتهای بینظیر مشارکت برای شرکتهای دانشبنیان در این عرصه کمک خواهد کرد.
گذار ایران از بحران کنونی انرژی، نیازمند تحولی چندگانه شامل «کاهش مصرف از طریق بهینهسازی» و «افزایش تولید از طریق انرژیهای تجدیدپذیر» است. خوشبختانه پشتوانههای قانونی و سازوکارهای مالی نوین و تصویب مصوباتی مانند «آییننامه فعالیت شرکتهای کارور برق» و «سازوکار گواهیهای صرفهجویی انرژی»، بستر مناسبی برای این تحول فراهم کردهاند.
در این میان، شرکتهای دانشبنیان بهعنوان بازوان فناوری این عرصه، میتوانند با ارائه راهحلهای نوآورانه، نقش خود را بهعنوان بازیگران اصلی در هر دو عرصه بهینهسازی مصرف و توسعه نیروگاههای پراکنده تجدیدپذیر ایفا کنند. این مطالعه به بررسی این بستر قانونی، فرصتهای موجود، نقش محوری شرکتهای دانشبنیان، تجارب موفق بینالمللی و چالشهای پیشرو در شکلدهی به آینده انرژی ایران میپردازد.
عرصههای کلان برای نوآوری و ارزشآفرینی
شرکتهای دانشبنیان میتوانند در حوزههای توسعه فناوریهای هوشمند پایش و کنترل (IOT & AI)، تولید و بومیسازی تجهیزات با راندمان بالا، ارائه خدمات تخصصی اندازهگیری و صحهگذاری، راهاندازی پلتفرمهای دیجیتال بازار برای تسهیل معاملات گواهیهای صرفهجویی انرژی و ارتباط سرمایهگذاران با صاحبان پروژههای بهینهسازی و خدمات مشاوره و مهندسی انرژی نقشآفرینی کرده و سهم خود را در امنیت انرژی کشور ایفا کنند.
تجارب موفق بینالمللی
کشورهای پیشرو در حوزه بهینهسازی انرژی و توسعه شرکتهای دانشبنیان، الگوهای ارزشمندی را ارائه کردهاند. برای مثال، تحول انرژی کشور آلمان نمونهای کلاسیک از یک سیاست بلندمدت و موفق است که با ایجاد چارچوبهای قانونی پایدار و مکانیسمهای مالی هوشمند، یک بازار پررونق را برای انرژیهای تجدیدپذیر ایجاد کرد.
این بازار به نوبه خود بهعنوان کاتالیزوری برای نوآوری عمل کرد و به شرکتهای دانشبنیان آلمانی اجازه داد تا در حل چالشهای فنی این انتقال به پیشگامان جهانی تبدیل شوند. دستاوردهای این سیاست هم در کاهش مصرف انرژی و انتشار کربن و هم در ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی قابل مشاهده است. اگرچه این مسیر با چالشها و هزینههایی نیز همراه بوده، اما بهعنوان یک الگوی جهانی برای انتقال انرژی مورد مطالعه قرار میگیرد.
سیاست تحول انرژی آلمان تلاشی در جهت انتقال از سوختهای فسیلی و انرژی هستهای به سمت سیستم انرژی مبتنی بر منابع تجدیدپذیر است. این سیاست بر دو پایه اصلی چارچوبهای قانونی بلندمدت با ایجاد چارچوبی پایدار و قابل پیشبینی برای سرمایهگذاران و تضمین خرید برق با نرخهای تشویقی استوار است.
این سیاست با کاهش ریسک سرمایهگذاری، یک انگیزه قدرتمند برای سرمایهگذاران خرد (مانند کشاورزان، تعاونیهای شهروندی و خانوارها) و کلان ایجاد کرد و باعث گسترش فوقالعاده سریع ظرفیت تجدیدپذیرها در آلمان شد.
همچنین برنامه (PAT) « Perform, Achieve and Trade» کشور هند، نمونهای موفق از ایجاد یک بازار مبتنی بر مکانیسمهای اقتصادی برای تحقق اهداف بهرهوری انرژی است. این برنامه با ایجاد انگیزه مالی مستقیم برای صنایع و از طرفی فرصتسازی برای شرکتهای ارائهدهنده خدمات و فناوریهای انرژی، توانسته است همزمان به اهداف اقتصادی و زیستمحیطی دست یابد.
این برنامه یک ابتکار کلیدی دولت هند تحت مأموریت ملی برای افزایش بهرهوری انرژی است که توسط «دفتر بهرهوری انرژی» اجرا میشود. این برنامه یک چارچوب مبتنی بر بازار را ایجاد میکند که در آن واحدهای صنعتی انرژیبر ملزم به کاهش مصرف ویژه انرژی خود میشوند.
در این برنامه به هر واحد صنعتی یک هدف مشخص کاهش شدت مصرف انرژی اختصاص مییابد. اگر واحد صنعتی بیش از هدف تعیینشده صرفهجویی کند، «گواهی صرفهجویی انرژی» دریافت میکند. این گواهیها در بازارهای مشخصشده قابل معامله هستند.
واحدهایی که نتوانند به هدف خود دست یابند، میتوانند بهجای پرداخت جریمه، این گواهیها را از واحدهای موفق خریداری کنند. این برنامه بهتدریج گسترش یافته و بخشهای مختلفی از جمله نیروگاههای حرارتی، تولید سیمان، فولاد، آلومینیوم، نساجی، کاغذ، مواد شیمیایی و پتروشیمی را در بر میگیرد.
همچنین کشور چین با اعطای یارانه به شرکتهای فعال در زمینه تولید پنلهای خورشیدی باراندمان بالا، توسعه نیروگاههای خورشیدی شناور و سیستمهای مدیریت انرژی در مقیاس بزرگ، سرمایهگذاری عظیمی در تولید تجهیزات انرژی خورشیدی و بادی انجام داده است که این اقدامات چین را به بزرگترین تولیدکننده و مصرف کننده انرژی خورشیدی در جهان تبدیل کرده است.
چالشهای اجرایی در ایران
بهرغم پشتوانههای قانونی مناسب، اجرای موفقیتآمیز این طرحها در ایران با چالشهای متعددی مانند چالشهای مالی و اقتصادی همچون دشواری در تامین مالی، عدم قطعیت اقتصادی و ضعف در جذب سرمایهگذاری خارجی، چالشهای فنی و زیرساختی مانند فقدان استانداردهای ملی یکپارچه، ضعف زیرساختهای اندازهگیری و پایش و مشکلات فنی اتصال به شبکه، چالشهای حقوقی و بوروکراسی از جمله پیچیدگی فرایندهای اداری، عدم قطعیت قوانین و ضعف در اجرای قراردادها، چالشهای فرهنگی و آگاهی مانند پایینبودن فرهنگ بهرهوری انرژی، مقاومت در برابر تغییر، ضعف اکوسیستم نوآوری و عدم ارتباط موثر بین دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهایدانشبنیان و صنعت برق روبهرو است.
راهکارهای پیشنهادی برای غلبه بر چالشها
برای غلبه بر چالشهای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و بهینهسازی مصرف انرژی در ایران، نیاز به اجرای مجموعهای از راهکارهای بهمپیوسته است:
۱-ایجاد صندوق تضامین پروژههای انرژی: ایجاد صندوقی دولتی یا نیمهدولتی برای ارائه ضمانتنامه به شرکتهای دانشبنیان جهت تسهیل دریافت تسهیلات بانکی.
۲-تدوین استانداردهای اجباری و نظام ردهبندی تجهیزات: اجباریکردن استانداردهای بهرهوری انرژی برای تجهیزات پرمصرف و ایجاد برچسب انرژی با ردهبندی واضح.
۳-اجرای پایلوتهای موفقیت در مقیاس بزرگ: اجرای پروژههای نمایشی بزرگ با مشارکت نهادهای معتبر برای اثبات سودآوری و ایجاد اعتماد در بازار.
۴-ایجاد پنجره واحد خدماتدهی: ایجاد سامانه یکپارچه برای دریافت تمامی مجوزهای مربوط به پروژههای بهینهسازی و تجدیدپذیر بهصورت الکترونیکی و با حداقل زمان.
۵-اجرای کمپینهای گسترده فرهنگسازی: استفاده از ظرفیت صداوسیما و شبکههای اجتماعی برای ترویج فرهنگ استفاده از تجهیزات پربازده و معرفی موفقیتهای داخلی.
۶-معافیتهای مالیاتی هدفمند: اعطای معافیتهای مالیاتی چندساله به شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه انرژی و پروژههای بهینهسازی.
۷-توسعه نیروی انسانی متخصص: گنجاندن دروس مرتبط با بهرهوری انرژی و مدیریت انرژی در دانشگاهی و برگزاری دورههای آموزشی تخصصی.
اجرای هماهنگ این راهکارها میتواند زیرساخت لازم برای گذار موفقیتآمیز به سمت نظام انرژی پایدار و دانشبنیان را در کشور فراهم کند.
بازار بهینهسازی انرژی در ایران نه تنها یک ضرورت ملی برای عبور از بحران انرژی، که یک فرصت اقتصادی برای کسبوکارهای نوپا و دانشبنیان است. تجارب بینالمللی بهوضوح نشان میدهد که ترکیب سیاستگذاری هوشمند، مشوقهای مالی پایدار و نقشآفرینی شرکتهای دانشبنیان و استارتآپها، کلید موفقیت در تحول سیستم انرژی است.
ایران با دارا بودن پتانسیل عظیم نیروی انسانی جوان و متخصص، میتواند از این الگوها بهره برده و با شناخت دقیق چالشهای داخلی و اجرای راهکارهای عملیاتی هدفمند، مسیر خود را برای رسیدن به یک سیستم انرژی پایدار، امن و دانشبنیان با سرعت طی کند. آینده انرژی ایران در گرو تبدیل تهدیدهای امروز به فرصتهای فردا از طریق نوآوری و عزم ملی است.
مطالب مرتبط: