با فرارسیدن فصل پاییز، اگرچه بسیاری از شهروندان در انتظار باران و هوای تازه هستند، اما تجربه سالهای گذشته بار دیگر تكرار شده و هوای تهران و دیگر كلانشهرهای ایران در شرایط «ناسالم برای گروههای حساس» قرار گرفته است؛ شرایطی كه به گفته كارشناسان، برخلاف تصور عمومی، نهتنها طبیعی نیست، بلكه محصول مستقیم عوامل انسانساز، تصمیمگیریهای ناقص و اجرای ناكامل قوانین زیستمحیطی است.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز به نقل از تعادل، براساس گزارش شركت كنترل كیفیت هوای تهران، میانگین شاخص آلودگی در هفته گذشته در بازهای بین ۱۰۵ تا ۱۲۲ در نوسان بوده است. به گزارش ایسنا، این شاخص به تفكیك روزهای هفته گذشته، به شرح زیر ثبت شده است: پنجشنبه (۲۴ مهر): ۱۰۵، جمعه (۲۵ مهر): ۱۲۲، شنبه (۲۶ مهر): ۱۱۶، یكشنبه (۲۷ مهر): ۱۱۹، دوشنبه (۲۸ مهر): ۱۱۰ و سهشنبه (۲۹ مهر): ۱۰۵.
بر اساس تقسیمبندی جهانی شاخص كیفیت هوا (AQI)، محدوده ۱۰۱ تا ۱۵۰ بیانگر وضعیتی است كه هوا برای گروههای حساس ناسالم تلقی میشود؛ از جمله كودكان، سالمندان، زنان باردار و بیماران قلبی و تنفسی.
تركیبی از طبیعت و تقصیر انسان
كارشناسان حوزه محیطزیست میگویند آلودگی هوا در فصل پاییز برخلاف تابستان، به دلیل وقوع پدیدهای به نام وارونگی دما (اینورژن) تشدید میشود. در این حالت، هوای گرم در لایههای بالاتر جو قرار میگیرد و مانند یك درپوش، اجازه صعود هوای سرد و آلوده سطح زمین را نمیدهد. همین موضوع باعث انباشت آلایندهها در سطح تنفسی شهر میشود.
به گفته فاطمه كریمی، مدیر شركت كنترل كیفیت هوای تهران، آلاینده شاخص فصل سرد، ذرات معلق كوچكتر از ۲.۵ و ۱۰ میكرون است كه به دلایلی مانند وارونگی دما، مصرف سوخت خودروها و مازوتسوزی تولید میشوند.
او همچنین میافزاید: وارونگی دما مانع تهویه مناسب هوا میشود، بهطوری كه شاخص كیفیت هوا به سطوحی مانند آلوده برای گروههای حساس، آلوده برای همه و حتی خطرناك میرسد.
نكته نگرانكننده دیگر از نگاه كریمی، ناكارآمدی بارش در بهبود شرایط آلودگی هواست. او توضیح میدهد: در این شرایط، بارش باران یا برف نیز موجب بهبود كیفیت هوا نمیشود چراكه آلودگی ناشی از این آلایندهها غالباً با تهنشینی حل نمیشود و تنها وزش باد پدیده موثری در بهتر شدن این شرایط است.
وقتی هوا روان ما را هم آلوده میكند
آلودگی هوا نهتنها بر جسم، بلكه بر روان انسان نیز اثر میگذارد. اختلال در تمركز، افزایش اضطراب و حتی بروز خشونتهای رفتاری از جمله پیامدهای شناختهشده آن است. در همین رابطه، دكتر طاهره سماوات، كارشناس مسوول بیماریهای قلب و عروق در اداره بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، در مصاحبهای میگوید: بسیاری از انواع بیماریهای قلبی-عروقی تحت تأثیر كیفیت پایین و نامناسب هوا هستند. آلودگی هوا نهتنها شدت بیماری قلبی در بیماران را تشدید میكند، بلكه در ابتلای افراد سالم به این بیماریها نیز نقش دارد.
او در ادامه با اشاره به شواهد علمی گسترده در این زمینه میافزاید: متخصصان شواهد محكمی در مورد تأثیرات مضر ذرات معلق بر سلامت انسان به دست آوردهاند. این تأثیرات تنها محدود به ذرات معلق نیست. به گفته كارشناسان، تركیباتی مانند اوزون (O₃)، دیاكسید نیتروژن (NO₂)، بنزن، مونوكسیدكربن (CO) و دیاكسیدگوگرد (SO₂) نیز در هوای آلوده یافت میشوند كه هركدام بهتنهایی تهدیدی برای سلامت عمومی هستند.
منبع آلودگی كجاست؟
هوای آلوده تركیبی از آلایندههای اولیه و ثانویه است. آلایندههای اولیه، بهطور مستقیم از منابع آلاینده وارد جو میشوند و قابلاندازهگیری هستند. مهمترین آنها شامل مونوكسیدكربن، اكسیدهای نیتروژن، دیاكسید گوگرد، گرد و غبار و هیدروكربنها است.
به گزارش شركت كنترل كیفیت هوا، آلودگی مونوكسید كربن (CO) در واقع به دلیل تردد تعداد زیادی از خودروهای كاربراتوری و موتورسیكلتهای قدیمی در سطح شهر گسترش مییابد. براساس این گزارش، دیاكسید گوگرد، فعال و بدون رنگ است. این گاز زمانی تشكیل میشود كه سولفور موجود در سوختهایی از قبیل زغال و نفت سوزانده شوند.
بنابراین منابع عمده تولیدكننده SO₂ شامل نیروگاهها و بویلرهای صنعتی و موتورخانههای بزرگ محسوب میشوند. آلایندههای ثانویه نیز بر اثر واكنشهای شیمیایی در جو از تركیب آلایندههای اولیه ایجاد میشوند. ازن، پراكسیاستیل نیترات و سایر تركیبات نیتروژنی از این دستهاند.
كاهش شدید جابهجایی عمودی جو
پاییز امسال با پایداری جوی همراه شده؛ پدیدهای كه طبق تعریف هواشناسی، به معنای سكون هوا و كاهش شدید جابهجایی عمودی جو است. در این شرایط، حتی آلودگیهایی كه از منابع دوردست میآیند نیز در سطح شهر باقی میمانند.
براساس اعلام شركت كنترل كیفیت هوا، بخشی از ذرات معلق كمتر از ۱۰ میكرون (PM۱۰) نیز بهواسطه بادهای شدید از مناطق دیگر وارد شهرها میشوند. با این حال، منبع اصلی ذرات معلق كمتر از ۲.۵ میكرون (PM۲,۵) درونشهری است و ارتباط مستقیمی با خودروهای گازوئیلی، موتورسیكلتهای فرسوده و احتراق ناقص دارد.
آیا قانون هوای پاك فراموش شده است؟
در سال ۱۳۹۶ قانونی تحت عنوان قانون هوای پاك به تصویب رسید. این قانون شامل ۳۴ ماده است و ۱۸ دستگاه اجرایی كشور را مكلف به انجام وظایف مشخصی برای كنترل و كاهش آلودگی هوا میكند. با این حال، اجرای آن تاكنون ناقص بوده و بسیاری از بندهای آن عملیاتی نشدهاند.
قانون هوای پاك تاكنون بهطور صد درصد محقق نشده و باید شرایط برای اجرای كامل این قانون فراهم شود. در كنار راهكارهای كوتاهمدت در شرایط اضطرار، لازم است كه به راهكارهای بلندمدت اندیشید و فرهنگسازی درباره مدیریت مصرف انرژی، بهینهسازی سامانهها، مخازن مصرفكننده و بهطور كلی كاهش مصرف سوخت، كه میتواند در كاهش آلودگی هوا موثر باشد، مورد توجه قرار گیرد.
چه باید كرد؟ از قانون تا تغییر سبك زندگی
در حالی كه مقابله با آلودگی هوا نیاز به سیاستهای كلان و اقدامات ساختاری دارد، راهكارهایی نیز در سطح فردی و مدیریتی قابل اجرا هستند. مواردی چون: توسعه حملونقل عمومی پاك، كاهش وابستگی به خودروهای شخصی، حذف وسایل نقلیه فرسوده، بهبود كیفیت سوخت، اصلاح الگوی مصرف انرژی، گسترش فضای سبز در مناطق شهری. در این میان، نقش آموزش و رسانه در تغییر رفتارهای اجتماعی و نهادینهسازی فرهنگ «هوای پاك حق همه است» بسیار كلیدی است.
پاییز خاكستری زمستان چه رنگی خواهد بود؟
آلودگی هوای تهران و سایر كلانشهرها در پاییز امسال نیز نشان داد كه بدون تغییر جدی در شیوههای مدیریتی و رفتارهای مصرفی، نمیتوان انتظار هوایی سالم و پایدار داشت. آنچه امروز به شكل «وارونگی دما» یا «پایداری جوی» بروز پیدا میكند، بخشی از نتایج انباشتشده سالها بیتوجهی به محیطزیست، شهرسازی بیبرنامه و مصرف بیرویه سوخت است.
در نهایت، شهروندان، رسانهها، دستگاههای اجرایی و سیاستگذاران، همه در قبال هوای آلوده مسوولاند و تنها با مشاركت جمعی و اجرای كامل قوانین زیستمحیطی، میتوان از زمستان خاكستری و خطرناك پیشرو جلوگیری كرد.
مطالب مرتبط:
مطالعه جدید: آلودگی هوا میتواند بینایی کودکان را تهدید کند
اثرات یک نابهرهوری: آلودگی هوا ریسک خونریزی مغزی را افزایش میدهد
تاثیرات بیپایان یک نابهرهوری: آلودگی هوا میتواند بر ساختار مغز کودکان اثر منفی بگذارد
اثرات دامنهدار یک نابهرهوری: افزایش ابتلا به «پارکینسون» با آلودگی هوا
مطالعهای جدید در چین: با آلودگی هوا، خودکشی افزایش مییابد!