با فرارسیدن فصل پاییز، اگرچه بسیاری از شهروندان در انتظار باران و هوای تازه هستند، اما تجربه سالهای گذشته بار دیگر تکرار شده و هوای تهران و دیگر کلانشهرهای ایران در شرایط «ناسالم برای گروههای حساس» قرار گرفته است؛ شرایطی که به گفته کارشناسان، برخلاف تصور عمومی، نهتنها طبیعی نیست، بلکه محصول مستقیم عوامل انسانساز، تصمیمگیریهای ناقص و اجرای ناکامل قوانین زیستمحیطی است.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز به نقل از تعادل، براساس گزارش شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، میانگین شاخص آلودگی در هفته گذشته در بازهای بین ۱۰۵ تا ۱۲۲ در نوسان بوده است. به گزارش ایسنا، این شاخص به تفکیک روزهای هفته گذشته، به شرح زیر ثبت شده است: پنجشنبه (۲۴ مهر): ۱۰۵، جمعه (۲۵ مهر): ۱۲۲، شنبه (۲۶ مهر): ۱۱۶، یکشنبه (۲۷ مهر): ۱۱۹، دوشنبه (۲۸ مهر): ۱۱۰ و سهشنبه (۲۹ مهر): ۱۰۵.
بر اساس تقسیمبندی جهانی شاخص کیفیت هوا (AQI)، محدوده ۱۰۱ تا ۱۵۰ بیانگر وضعیتی است که هوا برای گروههای حساس ناسالم تلقی میشود؛ از جمله کودکان، سالمندان، زنان باردار و بیماران قلبی و تنفسی.
ترکیبی از طبیعت و تقصیر انسان
کارشناسان حوزه محیطزیست میگویند آلودگی هوا در فصل پاییز برخلاف تابستان، به دلیل وقوع پدیدهای به نام وارونگی دما (اینورژن) تشدید میشود. در این حالت، هوای گرم در لایههای بالاتر جو قرار میگیرد و مانند یک درپوش، اجازه صعود هوای سرد و آلوده سطح زمین را نمیدهد. همین موضوع باعث انباشت آلایندهها در سطح تنفسی شهر میشود.
به گفته فاطمه کریمی، مدیر شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، آلاینده شاخص فصل سرد، ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵ و ۱۰ میکرون است که به دلایلی مانند وارونگی دما، مصرف سوخت خودروها و مازوتسوزی تولید میشوند.
او همچنین میافزاید: وارونگی دما مانع تهویه مناسب هوا میشود، بهطوری که شاخص کیفیت هوا به سطوحی مانند آلوده برای گروههای حساس، آلوده برای همه و حتی خطرناک میرسد.
نکته نگرانکننده دیگر از نگاه کریمی، ناکارآمدی بارش در بهبود شرایط آلودگی هواست. او توضیح میدهد: در این شرایط، بارش باران یا برف نیز موجب بهبود کیفیت هوا نمیشود چراکه آلودگی ناشی از این آلایندهها غالباً با تهنشینی حل نمیشود و تنها وزش باد پدیده موثری در بهتر شدن این شرایط است.
وقتی هوا روان ما را هم آلوده میکند
آلودگی هوا نهتنها بر جسم، بلکه بر روان انسان نیز اثر میگذارد. اختلال در تمرکز، افزایش اضطراب و حتی بروز خشونتهای رفتاری از جمله پیامدهای شناختهشده آن است. در همین رابطه، دکتر طاهره سماوات، کارشناس مسوول بیماریهای قلب و عروق در اداره بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، در مصاحبهای میگوید: بسیاری از انواع بیماریهای قلبی-عروقی تحت تأثیر کیفیت پایین و نامناسب هوا هستند. آلودگی هوا نهتنها شدت بیماری قلبی در بیماران را تشدید میکند، بلکه در ابتلای افراد سالم به این بیماریها نیز نقش دارد.
او در ادامه با اشاره به شواهد علمی گسترده در این زمینه میافزاید: متخصصان شواهد محکمی در مورد تأثیرات مضر ذرات معلق بر سلامت انسان به دست آوردهاند. این تأثیرات تنها محدود به ذرات معلق نیست. به گفته کارشناسان، ترکیباتی مانند اوزون (O₃)، دیاکسید نیتروژن (NO₂)، بنزن، مونوکسیدکربن (CO) و دیاکسیدگوگرد (SO₂) نیز در هوای آلوده یافت میشوند که هرکدام بهتنهایی تهدیدی برای سلامت عمومی هستند.
منبع آلودگی کجاست؟
هوای آلوده ترکیبی از آلایندههای اولیه و ثانویه است. آلایندههای اولیه، بهطور مستقیم از منابع آلاینده وارد جو میشوند و قابلاندازهگیری هستند. مهمترین آنها شامل مونوکسیدکربن، اکسیدهای نیتروژن، دیاکسید گوگرد، گرد و غبار و هیدروکربنها است.
به گزارش شرکت کنترل کیفیت هوا، آلودگی مونوکسید کربن (CO) در واقع به دلیل تردد تعداد زیادی از خودروهای کاربراتوری و موتورسیکلتهای قدیمی در سطح شهر گسترش مییابد. براساس این گزارش، دیاکسید گوگرد، فعال و بدون رنگ است. این گاز زمانی تشکیل میشود که سولفور موجود در سوختهایی از قبیل زغال و نفت سوزانده شوند.
بنابراین منابع عمده تولیدکننده SO₂ شامل نیروگاهها و بویلرهای صنعتی و موتورخانههای بزرگ محسوب میشوند. آلایندههای ثانویه نیز بر اثر واکنشهای شیمیایی در جو از ترکیب آلایندههای اولیه ایجاد میشوند. ازن، پراکسیاستیل نیترات و سایر ترکیبات نیتروژنی از این دستهاند.
کاهش شدید جابهجایی عمودی جو
پاییز امسال با پایداری جوی همراه شده؛ پدیدهای که طبق تعریف هواشناسی، به معنای سکون هوا و کاهش شدید جابهجایی عمودی جو است. در این شرایط، حتی آلودگیهایی که از منابع دوردست میآیند نیز در سطح شهر باقی میمانند.
براساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوا، بخشی از ذرات معلق کمتر از ۱۰ میکرون (PM۱۰) نیز بهواسطه بادهای شدید از مناطق دیگر وارد شهرها میشوند. با این حال، منبع اصلی ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM۲,۵) درونشهری است و ارتباط مستقیمی با خودروهای گازوئیلی، موتورسیکلتهای فرسوده و احتراق ناقص دارد.
آیا قانون هوای پاک فراموش شده است؟
در سال ۱۳۹۶ قانونی تحت عنوان قانون هوای پاک به تصویب رسید. این قانون شامل ۳۴ ماده است و ۱۸ دستگاه اجرایی کشور را مکلف به انجام وظایف مشخصی برای کنترل و کاهش آلودگی هوا میکند. با این حال، اجرای آن تاکنون ناقص بوده و بسیاری از بندهای آن عملیاتی نشدهاند.
قانون هوای پاک تاکنون بهطور صد درصد محقق نشده و باید شرایط برای اجرای کامل این قانون فراهم شود. در کنار راهکارهای کوتاهمدت در شرایط اضطرار، لازم است که به راهکارهای بلندمدت اندیشید و فرهنگسازی درباره مدیریت مصرف انرژی، بهینهسازی سامانهها، مخازن مصرفکننده و بهطور کلی کاهش مصرف سوخت، که میتواند در کاهش آلودگی هوا موثر باشد، مورد توجه قرار گیرد.
چه باید کرد؟ از قانون تا تغییر سبک زندگی
در حالی که مقابله با آلودگی هوا نیاز به سیاستهای کلان و اقدامات ساختاری دارد، راهکارهایی نیز در سطح فردی و مدیریتی قابل اجرا هستند. مواردی چون: توسعه حملونقل عمومی پاک، کاهش وابستگی به خودروهای شخصی، حذف وسایل نقلیه فرسوده، بهبود کیفیت سوخت، اصلاح الگوی مصرف انرژی، گسترش فضای سبز در مناطق شهری. در این میان، نقش آموزش و رسانه در تغییر رفتارهای اجتماعی و نهادینهسازی فرهنگ «هوای پاک حق همه است» بسیار کلیدی است.
پاییز خاکستری زمستان چه رنگی خواهد بود؟
آلودگی هوای تهران و سایر کلانشهرها در پاییز امسال نیز نشان داد که بدون تغییر جدی در شیوههای مدیریتی و رفتارهای مصرفی، نمیتوان انتظار هوایی سالم و پایدار داشت. آنچه امروز به شکل «وارونگی دما» یا «پایداری جوی» بروز پیدا میکند، بخشی از نتایج انباشتشده سالها بیتوجهی به محیطزیست، شهرسازی بیبرنامه و مصرف بیرویه سوخت است.
در نهایت، شهروندان، رسانهها، دستگاههای اجرایی و سیاستگذاران، همه در قبال هوای آلوده مسوولاند و تنها با مشارکت جمعی و اجرای کامل قوانین زیستمحیطی، میتوان از زمستان خاکستری و خطرناک پیشرو جلوگیری کرد.
مطالب مرتبط:
مطالعه جدید: آلودگی هوا میتواند بینایی کودکان را تهدید کند
اثرات یک نابهرهوری: آلودگی هوا ریسک خونریزی مغزی را افزایش میدهد
تاثیرات بیپایان یک نابهرهوری: آلودگی هوا میتواند بر ساختار مغز کودکان اثر منفی بگذارد
اثرات دامنهدار یک نابهرهوری: افزایش ابتلا به «پارکینسون» با آلودگی هوا
مطالعهای جدید در چین: با آلودگی هوا، خودکشی افزایش مییابد!