بازسازی شهرها از صفر با محوریت اکوسیستم نوآوری، رویکردی نوین در توسعه شهری است و فراتر از ساختوساز فیزیکی، طراحی یک اکوسیستم زنده محسوب میشود؛ شهری که در آن دانشگاه، استارتاپ، فضای عمومی و زیرساخت دیجیتال در هم تنیده شدهاند.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز به نقل از ایمنا، در چند دهه اخیر، مفهوم شهر تنها بهعنوان مکانی برای سکونت و کار دستخوش دگرگونی بنیادین شده است. امروزه نسل جدید شهرها در حال گذار بهسوی نهادهایی پویا هستند که در آنها آموزش، کارآفرینی، زندگی روزمره و فناوری دیجیتال در هم تنیده میشوند.
بر اساس آخرین یافتههای مجمع جهانی اقتصاد (WEF) در سال ۲۰۲۵، مناطق نوآوری (Innovation Districts) به موتورهای محرک رشد اقتصادی پایدار تبدیل شدهاند. در ادامه با تکیه بر معتبرترین منابع خارجی و مطالعات موردی عینی، به بررسی چگونگی طراحی شهری از صفر حول محور دانشگاهها، استارتاپها، فضاهای عمومی و زیرساختهای دیجیتال میپردازیم. ایده اصلی آن است که یک شهر جدید نهتنها یک مجموعه مسکونی، بلکه یک «منطقه نوآوری» تمامعیار باشد که کار، یادگیری، کارآفرینی و زندگی را یکپارچه میکند.
هسته مرکزی شهر نوآورانه؛ نقش دانشگاه و تحقیقات
هر شهری که از صفر با رویکرد نوآوری طراحی میشود، نیازمند یک «مغز متفکر» است. این نقش را دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی پیشرو ایفا میکنند. جدیدترین روندهای جهانی نشان میدهد که دانشگاهها دیگر نهادهای منزوی و جدا از بافت شهری نیستند، بلکه بهعنوان هستههای تعامل و همآفرینی شناخته میشوند.
برای مثال، شهر پکن در چین در حال اجرای طرح «سه شهر علمی و یک منطقه نمایشی» است که بر اساس آن دانشگاههای نخبهای همچون پکینگ و تسینگهوا، پایگاههای تحقیقاتی خود را به حومه شمالی منتقل میکنند. در این مدل، به جای تمرکز تمام امکانات در یک ناحیه همچون ناحیه ژونگگوانسون، «شهرکهای دانشمندان» در حومه شکل میگیرند تا با ارائه زیرساختهای مسکونی و رفاهی درجه یک، استعدادهای بزرگ را جذب کنند.
شهرکهای دانشمندان، نسل جدیدی از توسعه شهری هستند که در آنها زندگی، کار، تحقیق و تعاملات اجتماعی در فضایی خودکفا و پیادهمحور در هم تنیده میشوند. پکن با الهام از دانشگاههای استنفورد، کمبریج و هاروارد، در حال ایجاد دو شهرک در نانکو (همکاری با دانشگاه تسینگهوا Tsinghua) و ماچیکو (همکاری با دانشگاه پکینگ Peking) است؛ جایی که حتی ساختمانهای قدیمی کارخانه فولاد به جای تخریب، بازسازی شدهاند.
با این وجود تحلیلها در مارس ۲۰۲۶ هشدار میدهد که تنها ساخت آزمایشگاه کافی نیست و تبدیل پکن به مدل چندمرکزی با چالشهای کاربری اراضی و حملونقل همراه است. از سوی دیگر خطر پدیده «شهر ارواح» در صورت نادیده گرفتن «قابلیت زندگی» وجود دارد.
اتحادیه بینالمللی پارکهای علمی (IASP) تأکید کرده است که شهرکهای موفق باید بستری برای اجتماعات انسانی پویا فراهم آورند، بنابراین آینده این شهرکها روشن است، مشروط بر آنکه طراحی آنها متوازن، انسانی و مقیاسپذیر باشد.
فضای کالبدی و زیرساخت دیجیتال؛ بستری برای تعاملات خلاق
بازسازی یک شهر از صفر، مستلزم معماری است که «تصادفهای خلاق» را تشویق کند. به عبارت دیگر، طراحی فیزیکی باید انسانمحور باشد تا تعاملات اجتماعی و همکاریهای میانرشتهای افزایش داشته باشد. منطقه هوهای (Houhai) در شنژن چین نمونهای بارز از این رویکرد است. در این ناحیه، سیستم خیابانهای باریک، پیچهای تند و پارکینگهای حاشیهای یکطرفه طراحی شده است تا ضمن کنترل ترافیک، جدایی عابران پیاده از وسایلنقلیه به ۹۸ درصد برسد.
از سوی دیگر هوهای بهعنوان منطقه آزمایشی «اقتصاد ارتفاع پایین» شناخته میشود که در آن از پهپادها برای حملونقل مسافر، تحویل کالا و مدیریت شهری استفاده میشود. در عین حال، تحقیقات اخیر هشدار میدهند که تنها هوشمند بودن کافی نیست.
بررسی شهرهایی همچون سونگدو در کرهجنوبی و مصدر در امارات نشان داده است که نبود «قابلیت زندگی» و تعاملات اجتماعی میتواند به پدیده «شهر ارواح» منجر شود، بنابراین هر شهر از صفر طراحیشده باید شاخصهایی از جمله مراقبت سلامت، جابهجایی سبز و ایمنی عمومی را در اولویت قرار دهد.
حکمرانی و مشارکت؛ شرط مقیاسپذیری اکوسیستم
موفقیت یک شهر نوآورانه تنها به طراحی فیزیکی آن بستگی ندارد، بلکه به کیفیت حکمرانی و مشارکت ذینفعان نیز وابسته است. منطقه اورسوند میان سوئد و دانمارک نشان میدهد که چگونه شهرها میتوانند فراتر از مرزهای سیاسی عمل کنند. چهار شهر کپنهاگ، مالمو، لوند و هلسینگبورگ با هدف بیطرفی اقلیمی تا سال ۲۰۳۰، یک چارچوب نوآوری مشترک ایجاد کردهاند.
این چارچوب شامل حکمرانی مشارکتی، اولویتبندی نوآوری، تدارکات نوآورانه، گردآوری منابع مالی و مدیریت دانش برای مقیاسسازی پروژههای آزمایشی است. از سوی دیگر، منطقه لیکسیا در جینان چین، با اضافه کردن نزدیک به هزار شرکت کوچک و متوسط فناور و ایجاد مراکز اعتبارسنجی مفهوم، موفق به ثبت گردش مالی قراردادهای فنی به ارزش ۱۵ میلیارد یوان شده است. این نمونهها نشان میدهند که بازسازی از صفر، بدون وجود نهادی توانمند برای هماهنگی میان دانشگاه، صنعت و دولت، به سرانجام نخواهد رسید.
سناریوهای نوآوری؛ کاربرد واقعی فناوری در بافت شهر
یکی از مهمترین مزایای بازسازی شهر از صفر، امکان طراحی زیرساختها بر پایه سناریوهای مشخص و آیندهنگرانه است. به عبارت دیگر، شهر جدید نباید تنها مجموعهای از فناوریهای پراکنده باشد، بلکه باید بستری برای پیادهسازی راهکارهای واقعی در حوزههای مختلف محسوب شود.
منطقه لوهو در شنژن، ۱۰ سناریوی شاخص نوآوری تعریف کرده است که شامل اقتصاد «نخستین فروشگاه»، «مراقبت خانگی از سالمندان بر پایه هوش مصنوعی»، «آموزش هوشمند و همکاریهای مالی نوآورانه بین شنژن و هنگکنگ» میشود.
این منطقه حتی فهرستی از فرصتهای سرمایهگذاری به ارزش ۱۰۰ میلیون یوان منتشر کرده است تا استارتاپها را به جانمایی راهکارهای خود در بافت واقعی شهر دعوت کند. این رویکرد تضمین میکند که نوآوری نه در آزمایشگاهها، بلکه در متن زندگی روزمره شهروندان جاری شود.
بازسازی یک شهر از صفر با رویکرد اکوسیستم نوآوری، سفری فراتر از مهندسی عمران و معماری و مستلزم نگرشی سیستمی به مقولههایی همچون آموزش، اقتصاد، حملونقل، حکمرانی و سبک زندگی است. بر اساس شواهد موجود در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، چند توصیه کلیدی برای سیاستگذاران قابل استخراج است؛ نخست آنکه بهجای متمرکز کردن همه امکانات در یک نقطه، شبکهای از «دهکدههای دانشمندان» در حومه شهر ایجاد و به این ترتیب از ازدحام و افزایش بیرویه هزینه مسکن جلوگیری شود. دوم، تأکید بر «قابلیت زندگی» و تعاملات انسانی به موازات توسعه فناوریهای ارتباطی ضروری است.
سوم، دولت محلی باید بهعنوان «خریدار نخست» یا «سناریوگذار» عمل و چالشهای واقعی را به فرصتی برای استارتاپها تبدیل کند و چهارم، مقررات سنتی شهرسازی همچون تفکیک دقیق کاربری اراضی باید تعدیل شود تا فضاهای اداری، تحقیقاتی، تولیدی و مسکونی در کنار یکدیگر شکل گیرند.
در مجموع شهرهای آینده دیگر یک سختافزار بیجان نیستند، بلکه پلتفرمی زنده و پویا برای حل مسائل انسانی از طریق فناوری و همکاری جمعی بهشمار میروند. مستندات معتبر بینالمللی نشان میدهد که این تحول، امروز و در همین لحظه در نقاط مختلف جهان در حال وقوع است.
مطالب مرتبط: