نشست تخصصی بهرهوری و تابآوری انرژی در دوران پس از جنگ به همت انجمن بهرهوری برگزار شد. حاضران در این نشست هشدار دادند که بحرانهای ساختاری و ناترازیهای موجود، به مراتب خطرناکتر و آسیبزاتر از خسارتهای یک جنگ نظامی برای آینده کشور است. در این نشست با تشریح ابعاد پنهان ناترازی انرژی، این سوال را مطرح کردند که چرا قفل ناترازی باز نمیشود؟
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز، در این رویداد علمی که با حضور اقتصاددانان، پژوهشگران و مدیران ارشد این حوزه شکل گرفت، ابعاد جدیدی از بحران انرژی در ایران بهویژه پس از صدمات و حملات نظامی اخیر به زیرساختها، مورد کالبدشکافی قرار گرفت.
تغییر فوریتهای خاموشی؛ ناترازی مزمن در آستانه وضعیت حاد
در ابتدای نشست، مهندس احمد داوودی، دبیر نشست و مدیر اسبق بخش انرژی سازمان برنامه و بودجه، با اشاره به حملات نظامی سال گذشته و امسال و آسیب جدی زیرساختها گفت: «ما پیش از این با پدیده مزمن ناترازی مواجه بودیم، اما صدمات ناشی از شرایط جنگی اخیر، بحران را تشدید کرده است.»
وی با تشریح گزارش کارگروه انرژی انجمن بهرهوری که به سران قوا ارسال شده، ۴ راهکار ضربتی برای عبور از بحران فعلی ارائه داد:
جابهجایی اولویت قطعی برق: برعکس سیاستهای گذشته، هنگام ناترازی باید برق بخش خانگی قطع شود و اولویت تأمین انرژی به بخش تولید و صنعت اختصاص یابد تا از سیل بیکاری و تعطیلی کارخانهها جلوگیری شود.
بهینهسازی تخصصی: عبور از شعارهای کلی و حرکت به سمت آموزشهای فنی مصرفکنندگان.
توسعه تولید پراکنده: کاهش اتکا به شبکه سراسری انتقال که در شرایط تهدید نظامی به شدت آسیبپذیر است.
مدیریت هوشمند: استفاده از ظرفیت ۷ میلیون کنتور هوشمند موجود برای قطع مصارف مازاد، به جای اعمال خاموشیهای گسترده منطقهای.
کالبدشکافی آماری؛ فاجعه تمرکزگرایی و توهم انرژی خورشیدی
دکتر یدالله سبوحی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف، با ارائه آماری تکاندهنده، راندمان پایین و سبد انرژی ایران را به چالش کشید و آن را «آسیبپذیرترین سبد انرژی دنیا» نامید.
شکاف عمیق ایران با اقتصادهای پویا
| شاخص مقایسه | ایران | ترکیه | آلمان |
| مصرف انرژی اولیه (۱۹۹۰) | $۱.۲$ اگزاژول | $۰.۷$ اگزاژول | – |
| مصرف انرژی اولیه (۲۰۲۴) | برابری با مجموع آلمان و ترکیه | $۷.۵$ اگزاژول | برابری با مجموع آلمان و ترکیه |
| میزان تولید ناخالص داخلی (GDP) | مبنا (۱) | ۴ برابر ایران | ۱۳ برابر ایران |
بمب ساعتی در عسلویه
دکتر سبوحی اشاره کرد که ۸۱درصد از سبد انرژی اولیه ایران به گاز طبیعی وابسته است و ۶۹درصد از این حجم، تنها از یک نقطه جغرافیایی یعنی عسلویه (پارس جنوبی) تأمین میشود. همچنین ۷۴درصد برق کشور نیز متکی به گاز است. این تمرکزگرایی شدید باعث شده با آسیب دیدن یک واحد، تولید بنزین صدمه دیده و دولت مجبور به سهمیهبندی ۳۰ لیتری شود.
آدرس غلط انرژی خورشیدی در شرایط تحریم
این استاد دانشگاه با استناد به گزارش سپتامبر ۲۰۲۵ وزارت اقتصاد آلمان، خطای مسئولان در اولویتدهی به پروژهها را به نقد کشید و گفت که برای تأمین ۲۴ کیلوواتساعت برق در شبانهروز از طریق انرژی خورشیدی، به هزینهای بالغ بر ۳۰۰۰ دلار نیاز است؛ در حالی که همین میزان برق را میتوان با نصب یک توربین انبساطی در ایستگاههای تقلیل فشار گاز، با هزینه ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ دلار (بدون مصرف هیچگونه سوختی) تأمین کرد.
ایران ۳۵۰۰ مگاوات پتانسیل رهاشده در این بخش دارد. طبق گزارش ساتبا، هزینه همتراز شده برق صرفهجویی شده $۰.۴$ سنت است، در حالی که برق خورشیدی ۹ سنت هزینه دارد!
انقلاب در حکمرانی انرژی؛ مدل موفق «حکمرانی رفتاری» در یزد
دکتر ولیالله فاطمی اردکانی، مؤسس شرکت توسن، با نقد سیاستهای فرسایشیِ «جبران نقدی» و توزیع کالابرگ که به مرور زمان تبدیل به حق مکتسبه و بیاثر میشوند، از دستاورد بیسابقه متوسط ۳۵ درصد صرفهجویی پایدار در پروژه پایلوت ۳ ساله استان یزد (با جامعه آماری ۲۰۰ هزار نفر) رونمایی کرد.
ابطال یک باور غلط: توزیع همگن پرمصرفها
دکتر فاطمی فاش کرد: «برعکسِ تصور رایج، پرمصرفها فقط در دهکهای مرفه نیستند؛ آمارها نشان میدهد در تمامی دهکهای درآمدی کشور، به صورت تقریباً ثابت حدود ۴۰ درصد پرمصرف وجود دارد.»
۵ محور کلیدی مدل هوشمند رفتاری یزد
در ادامه ۵ محور کلیدی مدل هوشمند رفتاری یزد تشریح شد.
پایش و پویایی روزانه: نمایش لحظهای مصرف به مشترک (حتی با ارسال عکس کنتور توسط خود مردم) که در همان ابتدا ۱۰ درصد کاهش مصرف ایجاد کرد.
واریز آنی پاداش: واریز روزانه و لحظهای پاداش صرفهجویی (نگاه مشتقی) به جای تخفیفهای دورهای و مبهم آخر ماه.
بازیسازی: ایجاد محیط پویا و قرعهکشیهای منظم در اپلیکیشن برای تبدیل صرفهجویی به عادت.
پاداشهای ویژه روزهای اوج مصرف: افزایش شدید ضرایب پاداش در ساعات ناترازی شبکه.
مقایسه با همردهها: سنجش هر مشترک با گذشته خود و گروه همسطح خود به جای تکیه بر خطوط مبنای صلب اقلیمی.
کارنامه رفاهی یا اصلاح رفتاری؟ مقایسه دو دیدگاه
| شاخص مقایسه | مدل سنتی (رایج در کشور) | مدل هوشمند رفتاری (پایلوت یزد) |
| رویکرد قیمتگذاری | آزادسازی یکباره قیمت بر پایه خط مبنای ثابت | آزادسازی همراه با توانمندسازی و تعرفههای داینامیک |
| نحوه پرداخت حمایتی | پول نقد مستقیم یا کالابرگ بر اساس تعداد خانوار | پاداشهای آنی، مکرر و متناسب با عملکرد فردی |
| هدف اصلی | جبران شوک افزایش نرخ و رفاه مادی موقت | دگرگونی در رفتار مصرفی جامعه و تبدیل آن به عادت |
| ارتباط با میزان مصرف | غیرمستقیم و ضعیف (به دلیل فاصله زمانی درد و مسکن) | مستقیم، آنی و ملموس با میزان کاهش مصرف |
| پایداری سیاست | کوتاهمدت و ناپایدار (با بروز تورم اثر خود را از دست میدهد) | بلندمدت و پایدار (بر پایه مهندسی مداوم رفتار) |
راهکار ناگزیر پساجنگ؛ سهمیهبندی عادلانه و بازار مبادله انرژی
مهندس امیر دودابینژاد، معاون سرمایهگذاری و تنظیم مقررات ساتبا، با اشاره به کارنامه ۳۰ ساله بهینهسازی در کشور اعلام کرد که مصرف نهایی انرژی در ایران در ۳۰ سال گذشته بیش از ۳ برابر شده و شدت انرژی ۶۳ درصد افزایش یافته است؛ این در حالی است که در همین مدت، شدت انرژی در اتحادیه اروپا نصف شده است.
وی با صراحت گفت در شرایط کنونی و با توجه به محدودیت شدید روزانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتری بنزین و کسری گاز، امکان افزایش قیمت وجود ندارد و حکمرانی با «دستهای خالی» مواجه است. دودابینژاد راهکار ناگزیر پساجنگ را در دو اقدام دانست:
تمرکز مطلق بر راهکارهای رفتاری در کوتاه مدت: به دلیل زمانبر بودن تعویض فناوریها.
ایجاد بازار مبادله سهمیه انرژی مبتنی بر کد ملی: تعیین سهمیه عادلانه انرژی برای همه مردم. هرکس کمتر مصرف کند، میتواند مازاد سهمیه خود را به قیمت واقعی و وارداتی (قیمت حاشیهای) در بازار به پرمصرفها بفروشد. این مدل فوراً واکنش رفتاری ایجاد کرده و مصرف خانگی را ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش میدهد؛ کما اینکه ژاپن نیز پس از بحران فوکوشیما با کمپین ملی «ستسودن» و مشارکت مردمی، ۱۰ هزار مگاوات از مصرف برق خود را کم کرد.
چوب حراج به ثروت ملی؛ ۶۰ میلیارد دلار یارانه در برابر ۳۵ میلیارد دلار درآمد
در بخش پایانی نشست، دکتر علی مروی، رئیس اندیشکده انرژی، ابعاد هولناکی از اتلاف منابع ملی را فراتر از ظرفیت تحمل تمدنی کشور برشمرد:
دود شدن ۱۳ میلیارد دلار در نیروگاهها: مصرف سوخت مایع در نیروگاهها به عدد بیسابقه ۲۵ میلیارد لیتر در سال رسیده است. تولید برق با سوخت مایع ۲۲ سنت هزینه دارد در حالی که با گاز ۷ سنت است.
قاچاق روزانه ۲۵ میلیون لیتر بنزین و گازوئیل.
مرگ مخازن نفتی: به دلیل کسری گاز، تزریق صیانتی به مخازن نفتی انجام نمیشود (۱۰ میلیون مترمکعب به جای ۲۰۰ میلیون). این خطای استراتژیک باعث شده ۴میلیارد بشکه نفت ایران برای همیشه در زیر زمین نابود و غیرقابل استحصال شود.
تراز منفی نجومی: در حالی که کل درآمد نفتی کشور در اوج گشایشهای اخیر ۳۵ میلیارد دلار بوده، سالانه حداقل ۶۰ تا ۷۰ میلیارد دلار یارانه انرژی در کشور هدر میرود که دهکهای بالا به دلیل داشتن خودرو و ویلاها، سهم بسیار بیشتری از آن را میبلعند.
مثلث تاریک اقتصاد سیاسی؛ چرا قفل ناترازی باز نمیشود؟
دکتر مروی ریشه حل نشدن این بحران ۷۰ ساله را کارشکنی ذینفعان رانت در سه لایه تبیین کرد:
سیاسیون ارشد: ایجاد «سپر انسانی» توسط ذینفعان با برجسته کردن خطر شورشهای اجتماعی برای به تعویق انداختن تصمیم وزرا و رئیسجمهور.
بروکراتها و دیوانسالاران: بدنه سنتی دولت که هویت و قدرت خود را در توزیع امضاهای طلایی و رانت توزیع انرژی میبیند و مانع شکلگیری بازار آزاد انرژی میشود.
شبکه قاچاقچیان: جریان ثروتمندی که با قاچاق سوخت، اقدام به گفتمانسازی، دیسکورسسازی منفی و اعمال نفوذ روی رسانهها و تصمیمگیران میکنند.
کارشناسان حاضر در این رویداد متفقالقول تأکید کردند که بسته مشورتی و اجرایی این نشست به عنوان راهکاری عاجل به نهادهای حاکمیتی ارسال خواهد شد؛ اما تا زمانی که با شهامت سیاسی، دست ذینفعان رانت و قاچاق از ساختار انرژی کشور کوتاه نشود، دقیقترین راهکارهای علمی نیز تنها روی کاغذ خواهند ماند.
منبع: وبسایت انجمن بهره وری
مطالب مرتبط:
واکاوی ابعاد تاریک بهرهوری کشاورزی در کشور
عدم رعایت سازوکارها و برگماری نیروی انسانی برای بهرهوری آب و کشاورزی