شاخص توسعه انسانی ایران در سال۲۰۲۲ (آخرین سال محاسباتی این شاخص تاکنون) برابر با ۸۷/۰ بوده است که رتبه ۷۸ میان ۱۹۳کشور جهان را دارد. این شاخص در ایران در سالهای اخیر با مقدار ۷۸۸/۰ (سال ۲۰۱۷) بیشترین میزان را دارا بوده است که در سالهای ۲۰۱۸ تا تا ۲۰۲۲ هرگز به این عدد نرسیده و بهجز رشد اندک در سال ۲۰۲۲، دارای روند نزولی بوده است. مقایسه وضعیت کشورها در سالهایی دورتر نشان میدهد که بسیاری از کشورها بهویژه کشورهای آسیایی و جنوب آفریقا) وضعیت خود در این زمینه را بهبود بخشیدهاند.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، دکتر بهرام وهابی، پژوهشگر در تحلیلی در جهان صنعت نوشته است: شاخص توسعه انسانی که توسط سازمان ملل متحد برای کشورهای مختلف جهان محاسبه میشود، یکی از مهمترین شاخصهای محاسباتی برای اندازهگیری سطح توسعه اقتصادی و اجتماعی آحاد جامعه در هر کشور است. این شاخص متشکل از سه بخش به صورت زیر است:
۱- شاخص امید به زندگی (LEI)
۲- شاخص آموزش (EI)
۳- شاخص درآمدی (II)
دو شاخص اول، اجتماعی و شاخص سوم، اقتصادی هستند و برای کشورمان که عناوین برنامههای توسعه در آن، توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است میتواند شاخص عمومی مناسبی برای ارزیابی نتایج اجرای برنامههای توسعه باشد.
شاخص توسعه انسانی (HDI) از جذر سوم حاصلضرب سه شاخص فوق (میانگین هندسی آنها) محاسبه میشود:
البته نحوه محاسبه این شاخص از سال ۲۰۱۰ تاکنون به صورت فوق بوده و تا سال ۲۰۰۹ از شاخص دیگری استفاده میشد که در گفتاری دیگر به تغییر مبنای محاسباتی شاخص توسعه انسانی پرداخته خواهد شد.
براساس آخرین گزارش منتشره برای این شاخص، وضعیت توسعه انسانی (از صفر به معنای بدترین تا ۱۰۰ به معنای بهترین) در کل جهان به صورت شکل ۱ بوده است.
مقایسه وضعیت کشورها در سالهایی دورتر (مانند سال ۲۰۱۰ در شکل ۲) نشان میدهد که بسیاری از کشورها بهویژه کشورهای آسیایی و جنوب آفریقا) وضعیت خود در این زمینه را بهبود بخشیدهاند. البته تفاوت کشورهای دارای بالاترین توسعه انسانی (سوئیس، نروژ، ایسلند، هنگ کنگ، دانمارک و…) نسبت به کشورهای دارای پایینترین توسعه انسانی (موناکو، سودان جنوبی، آفریقای مرکزی، نیجر، چاد و…) بسیار زیاد و در حد بیش از دو برابر است.
جدول ۱ بیانگر تفاوت اساسی میان بالاترین و پایینترین سطح توسعه انسانی در جهان است که در آن LEB به معنای امید به زندگی در بدو تولد، EYS به معنای سنوات مورد انتظار تحصیل، NYS میانگین سنوات تحصیل، GNIPC درآمد ناخالص ملی سرانه و GNIPCR تفاوت رتبه هر کشور در درآمد و شاخص توسعه انسانی است.
شاخص توسعه انسانی ایران در سال۲۰۲۲ (آخرین سال محاسباتی این شاخص تاکنون) برابر با ۸۷/۰ بوده است که رتبه ۷۸ میان ۱۹۳کشور جهان را دارد. این شاخص در ایران در سالهای اخیر با مقدار ۷۸۸/۰ (سال ۲۰۱۷) بیشترین میزان را دارا بوده است که در سالهای ۲۰۱۸ تا تا ۲۰۲۲ هرگز به این عدد نرسیده و بهجز رشد اندک در سال ۲۰۲۲، دارای روند نزولی بوده و با افت مواجه بوده است.
شاخص توسعه انسانی ایران در سال ۲۰۱۸ با کاهش نسبت به سال قبل معادل ۷۸۷/۰ و در سال۲۰۱۹ نیز مجددا با کاهش به ۷۸۵/۰رسیده است. این روند در سال های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ نیز ادامه داشته و با افت نسبی به ترتیب به ۷۷۹/۰ و ۷۷۶/۰ رسیده است (شکل ۴). البته لازم به ذکر است که این شاخص از سال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۱۲ تقریبا وضعیت صعودی داشته و رشد خوبی را شاهد بوده است.
با مقایسه شاخص توسعه انسانی در ایران و پنج کشور برتر و پنج کشور با کمترین میزان شاخص توسعه انسانی میتوان جایگاه ایران را بهتر تشریح کرد (جدول ۲). بالاترین شاخص توسعه انسانی مربوط به کشور سوئیس است که تقریبا ۲۰درصد از ایران بالاتر است و ایران نیز از پایینترین کشور در رتبهبندی شاخص توسعه انسانی (آفریقای مرکزی) دو برابر توسعه انسانی بیشتری دارد. نمودارهای مذکور در شکلهای ۵ و ۶ نیز این مقایسه را بهتر نشان میدهند.
همانطور که در شکل ۵ مشخص است، شاخص توسعه انسانی ایران به کشورهای با شاخص بالا نزدیکتر است و در شکل ۶ نیز مشخص شده است که روند تغییرات این شاخص در ایران، همسویی بیشتری با روند مذکور در کشورهای دارای بالاترین شاخص دارد.
با دقت در روند تغییرات این شاخص در کشورهای موردنظر، می توان سال۲۰۱۰ را مبنای تغییرات دانست به طوری که برای ایران و کشورهای دارای شاخص توسعه انسانی بالاتر، روند صعودی شاخص با نرخ فزاینده، به روند صعودی با نرخ کاهنده جایگزین شده است.
روند مربوط به تغییرات شاخص توسعه انسانی در ایران در دوره ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۲ به صورت الگوی کاهش یا افزایش در شکل ۷ آمده است بدینترتیب که در طول دو دهه، شاخص توسعه انسانی در ایران با نرخ کاهندهای افزایش داشته ولی در مقاطع بعد، با افزایش و کاهشهای نسبی مواجه بوده است.
یکی از مهمترین دلایل افت شاخص توسعه انسانی در ایران (و همچنین سایر کشورها) در سالهای۲۰۲۰ تا ۲۰۲۰۰ مربوط به شیوع ویروس کرونا بوده است. با شیوع این بیماری، هر سه عنصر شاخص توسعه انسانی (شاخص امید به زندگی، شاخص تحصیل و شاخص درآمد) با افت نسبی مواجه بودهاند. شیوع این بیماری از یکسو بر میزان مرگ و میر افراد به شدت افزود به طوری که بیش از ۵میلیون نفر بر اثر این بیماری (مشخصا بر اثر COVID19) فوت شدند.
هر چند از حدود ۲۷۰میلیون فرد مبتلا به این بیماری کمتر از ۲درصد جان خود را از دست دادند ولی همین موضوع باعث تغییر در شاخص سلامت افراد در کل دنیا شده است. از طرف دیگر بخشی از کودکان و نوجوانان آماده به تحصیل در این سالها به دلیل همین بیماری از تحصیل محروم شده یا فعالیت تحصیلی آنها به شدت کاهش یافته است.
در حوزه تولید و درآمد نیز به دلیل توقف یا کاهش نسبی فعالیتهای اقتصادی در این دوره (بهویژه فعالیتهای اقتصادی حضوری)، سطح درآمد افراد در جوامع مختلف کاهش نسبی داشته است. در مجموع به دلیل شیوع این بیماری و همچنین سایر عوامل زیربنایی در اقتصاد، روند شاخص توسعه انسانی در سالهای مورد نظر کاهش نسبی داشته است که این موضوع در مورد ایران نیز صدق میکند.
راهکار افزایش شاخص توسعه انسانی در ایران، توجه به دو موضوع زیر است:
۱- توجه به عناصر تشکیلدهنده شاخص توسعه انسانی (امید به زندگی، تحصیل و درآمد) و ارتقای نسبی هر یک که منجر به ارتقای کل شاخص میشود.
۲- توجه به کاهش اختلاف استانهای کشور در زمینه شاخص توسعه انسانی و همگرایی آنها برای رسیدن به سطح قابلقبول برای استانهای مختلف.
هر دو عامل فوق تاثیر مهمی بر ارتقای شاخص توسعه انسانی خواهند داشت که در نوشتارهای آتی به آنها پرداخته خواهد شد. با توجه به نکته آغازین این نوشتار مبنی بر ارزیابی برنامههای توسعه براساس شاخص توسعه انسانی، شکل ۸ نشاندهنده روند این شاخص در طول هر یک از برنامههای توسعه میباشد که نمایانگر نوسانات این شاخص در طول برنامههای توسعه پنج ساله است.
