به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، احمد سوری، کارشناس انرژی گروه مطالعات محیطزیست مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در یادداشتی در بهره وری ملی نوشته است:
فرونشست زمین یکی از چالشهای جدی زیستمحیطی است که پیامدهای گستردهای بر زیرساختها، اقتصاد و زندگی مردم دارد. این پدیده بهطور عمده ناشی از برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و فعالیتهای انسانی است که منجر به فشردگی لایههای زمین میشود.
ایران بهدلیل شرایط اقلیمی خشک و نیمهخشک و وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی، از جمله کشورهایی است که با شدت بالایی از این پدیده مواجه است. در میان شهرهای ایران، تهران بهعنوان پایتخت کشور ایران، یکی از مهمترین مناطق کشور شناخته میشود که دارای تراکم جمعیتی بسیار زیاد است.
این شهر بهدلیل تجمیع عوامل مختلف انسانی، بهخصوص استحصال بیش از حد از منابع آبی زیرزمینی، امروزه شاهد نرخ بالای فرونشست زمین (در حدود ۲۰ سانتیمتر در سال) است که یکی از بالاترین ارقام ثبتشده در جهان است که منجر به آسیبهای جدی بر بسیاری از زیرساختهای موجود نظیر سیستمهای فاضلاب شهری، خطوط انتقال نیرو، گاز و نفت شده است.
بنابراین خسارتهای جبرانناپذیر ناشی از خطر فرونشست همواره بر کشور بهخصوص شهر تهران تحمیل میشود که این موضوع با توجه به نرخ فزاینده فرونشست در تهران، روندی رو به رشد دارد. ذکر این نکته حائزاهمیت است که گسترش فرونشست در کشور میتواند منجر به بروز سیل و همچنین فعالسازی گسلهای موجود و بروز زلزلههای شدید در منطقه شود، از این رو، پدیده فرونشست زمین، نه تنها خسارتهای مستقیم اقتصادی بر جامعه اعمال میکند، بلکه میتواند منجر به بروز خسارتهای غیرمستقیمی شود که آثار آن بهمراتب در شهر بزرگی همچون تهران فاجعهبارتر است.
بحران فرونشست زمین به تهران محدود نمیشود. در دشت مشهد، بهعنوان یکی از مهمترین مناطق کشاورزی استان خراسان رضوی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی باعث کاهش شدید سطح آب و در نتیجه فرونشست زمین شده است. این پدیده علاوه بر تهدید زیرساختهای شهری، به قناتهای تاریخی و زمینهای کشاورزی نیز آسیب جدی وارد کرده است. بهطور کلی خشکسالی تنها به محیطزیست آسیب نمیزند، بلکه تأثیرات آن بر زندگی اجتماعی انسانها نیز اثرگذار است و میتواند باعث بروز مشکلات بیشمار در زمینه اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و… شود.
اصفهان نیز بهدلیل کاهش جریان زایندهرود و وابستگی بالا به منابع زیرزمینی، با چالشی مشابه روبهرو است. مناطق شرقی و مرکزی این شهر، از جمله مناطقی در نزدیکی میدان نقش جهان و پلهای تاریخی مانند سیوسه پل نیز بهشدت تحتتأثیر فرونشست قرار دارند. این وضعیت نهتنها زیرساختهای حیاتی اصفهان را تهدید میکند، بلکه میراث فرهنگی ارزشمند این شهر را هم در معرض خطر قرار داده است.
در هر صورت، این بحران یکی از جدیترین تهدیداتی است که زیرساختها، محیطزیست و زندگی مردم را در ایران تحتتأثیر قرار داده است. مقابله با این بحران نیازمند رویکردی جامع است که شامل مدیریت منابع آب، استفاده از فناوریهای پیشرفته، آموزش عمومی و اجرای سیاستهای مناسب است. اگرچه این پدیده پیامدهای مخربی دارد، اما با اقدامات درست و برنامهریزی دقیق، میتوان اثرات آن را کاهش داد و زمینه پایداری برای نسلهای آینده را فراهم کرد.
بررسیها نشان میدهد، در ایران، وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی و عدم مدیریت صحیح این منابع از عوامل اصلی فرونشست هستند. مطالعات علمی درباره این پدیده از دهه ۱۳۷۰ آغاز شد و در سال ۱۳۷۷، نخستین پژوهش ملی نشان داد که فرونشست در بسیاری از مناطق کشور، از جمله تهران، کرمان، مشهد و اصفهان، به یک بحران تبدیل شده است. این مطالعات از ابزارهای پیشرفته مانند تصاویر ماهوارهای و سنجش از دور برای شناسایی و پایش مناطق آسیبپذیر استفاده کردهاند و نشان دادهاند که فرونشست در ایران روندی رو به افزایش دارد.
در سطح ملی هم، اقداماتی برای مقابله با این پدیده آغاز شده است. ستاد ملی مقابله با فرونشست زمین در سال ۱۳۹۲ تأسیس شد تا بهطور هماهنگ روی کاهش اثرات این پدیده کار کند. همچنین در سال ۱۳۹۹ قانون مدیریت بحران کشور اصلاح شد و مقابله با فرونشست بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی تعیین شد. در سال ۱۴۰۱ نیز لایحه «طرح کنترل فرونشست زمین» به تصویب رسید. این لایحه شامل مجموعهای از اقدامات برای مدیریت منابع آب، بهبود قوانین و مقررات و فرهنگسازی در زمینه مصرف آب است.
با این حال، برای مقابله مؤثر با این بحران، نیاز به راهکارهای جامع و علمی است. مدیریت منابع آب باید در اولویت باشد. کاهش برداشت از آب زیرزمینی، استفاده از روشهای نوین آبیاری، تغذیه مصنوعی سفرههای زیرزمینی و کاهش مصرف در بخشهای کشاورزی و شهری از جمله راهکارهای ضروری هستند. فناوریهای پیشرفته مانند سنجش از دور و مدلسازیهای زمینشناسی نیز میتوانند به پیشبینی روند فرونشست و ارائه راهکارهای عملی کمک کنند.
یکی از مهمترین گامها در مقابله با فرونشست زمین، انجام پژوهشهای علمی و تدوین راهبردهای دقیق بر اساس دادههای بهروز است. در همین راستا، مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران با هدف ارائه چارچوبی جامع برای تحلیل فرونشست زمین در تهران و ارائه راهکارهای علمی، فراخوانی برای مطالعه این بحران در قالب پروژه منتشر کرده است. این پروژه شامل جمعآوری دادههای زمینشناسی، تحلیل دادههای ماهوارهای و استفاده از مدلسازیهای پیشرفته برای پیشبینی روند فرونشست است. خروجیهای این پروژه میتواند به شناسایی مناطق بحرانی و تدوین راهکارهای مدیریتی برای کاهش اثرات فرونشست در آینده کمک کند.
یکی از جنبههای این پژوهش، بررسی تأثیر تغییرات تراز آب زیرزمینی بر فرونشست در لایههای اشباع و غیراشباع زمین است. در این راستا، از مدلسازی تغییرات خصوصیات حجمی و پتانسیل آب منفذی در لایه غیراشباع و پیشبینی فرونشست در افق زمانی ۱۴۲۲ استفاده میشود.
همچنین با استفاده از تکنیکهای جدید دورسنجی نظیر تداخلسنجی راداری، دادههای جابهجایی زمین تحلیل شده و نقشههای پهنهبندی سالانه از نرخ تغییر شکل و میزان فرونشست تهیه میشوند. خروجیهای نهایی شامل نقشههای مصرف آب، مدل شبیهساز فرونشست، نقشههای پهنهبندی و پیشنهادات مدیریتی برای کاهش مصرف آب و کنترل فرونشست در آینده خواهد بود. این پروژه بهعنوان یک ابزار جامع برای مدیریت پایدار منابع آب و مقابله با پدیده فرونشست زمین در تهران طراحی شده است.
مطالب مرتبط: