تغییر ساعت رسمی کشور، همواره از جمله موضوعات بحثبرانگیز در عرصه سیاستگذاری عمومی بوده است. با فرارسیدن فصول گرم سال و بالا رفتن مصرف برق، بار دیگر این پرسش در محافل کارشناسی و عمومی مطرح شده که آیا جلو کشیدن یا عقب بردن عقربههای ساعت میتواند راهحلی موثر برای کاهش مصرف انرژی، بهویژه برق، در کشور باشد؟
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز به نقل از «تعادل»، ایده تغییر ساعت رسمی نخستینبار در قرن نوزدهم میلادی توسط بنجامین فرانکلین مطرح شد و پس از جنگ جهانی اول و بحرانهای انرژی، بهتدریج در کشورهای مختلف جهان اجرایی شد.
تغییر ساعت رسمی کشور، همواره از جمله موضوعات بحثبرانگیز در عرصه سیاستگذاری عمومی بوده است. با فرارسیدن فصول گرم سال و بالا رفتن مصرف برق، بار دیگر این پرسش در محافل کارشناسی و عمومی مطرح شده که آیا جلو کشیدن یا عقب بردن عقربههای ساعت میتواند راهحلی موثر برای کاهش مصرف انرژی، بهویژه برق، در کشور باشد؟
ایده تغییر ساعت رسمی نخستینبار در قرن نوزدهم میلادی توسط بنجامین فرانکلین مطرح شد و پس از جنگ جهانی اول و بحرانهای انرژی، بهتدریج در کشورهای مختلف جهان اجرایی شد. فلسفه اصلی این تغییر، تطبیق ساعات فعالیت روزانه با بیشترین بهرهگیری از روشنایی طبیعی خورشید است؛ موضوعی که در صورت اجرا، میتواند در کاهش مصرف برق، بهویژه در بخش روشنایی، موثر باشد.
در ایران، تغییر ساعت رسمی کشور سابقهای چند دهساله دارد. نخستینبار در دهه ۱۳۷۰، به صورت جدی به این سیاست توجه شد. در سالهای مختلف، این طرح بارها لغو و مجدد اجرایی شده است؛ بهویژه پس از تصویب قانون لغو تغییر ساعت در مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱، که با موافقت و مخالفتهای فراوانی روبهرو شد.
پژوهشهای مختلف در کشورهای مختلف، نتایج متفاوتی در زمینه تأثیر تغییر ساعت بر مصرف انرژی نشان دادهاند. در برخی کشورها، این تغییر منجر به صرفهجویی ۱ تا ۳ درصدی در مصرف برق شده، اما در برخی دیگر، تأثیر آن ناچیز یا حتی منفی بوده است. در ایران نیز وزارت نیرو بارها اعلام کرده که تغییر ساعت میتواند به کاهش پیک مصرف کمک کند، اما منتقدان میگویند که این تأثیر، در مقایسه با راهکارهای ساختاری، ناچیز و مقطعی است.
بر اساس دادههای رسمی، پیک مصرف برق در ایران عمدتا در ساعات عصرگاهی (۱۸ تا ۲۲) رخ میدهد، یعنی زمانی که روشنایی طبیعی کاهش یافته و وسایل سرمایشی نیز با قدرت در حال کار هستند. با جلو کشیدن ساعت، زمان پایان کار ادارات و بازگشت مردم به خانه به ساعاتی منتقل میشود که هنوز روشنایی خورشید وجود دارد. همین تغییر میتواند بار شبکه را در ساعات اوج تا حدی کاهش دهد.
تغییر ساعت رسمی، صرفا یک تصمیم اقتصادی نیست. بسیاری از روانشناسان و جامعهشناسان به آثار منفی آن بر سلامت روان، خواب، بهرهوری و کیفیت زندگی اشاره میکنند. تغییر ناگهانی ساعت میتواند در روزهای نخست، اختلالاتی در ساعت زیستی بدن افراد ایجاد کرده و حتی در برخی مشاغل حساس، کاهش تمرکز و بهرهوری را بهدنبال داشته باشد. برخی والدین نیز معتقدند که هماهنگسازی برنامه خواب کودکان با ساعت جدید دشوار است.
همچنین، در برخی مناطق با شرایط اقلیمی خاص، تغییر ساعت باعث همزمانی بیشتر مردم با گرمای ظهر میشود که تأثیر عکس بر مصرف برق برای سیستمهای سرمایشی دارد.
کشورهایی مانند امریکا، کانادا، ترکیه، اتحادیه اروپا و روسیه نیز تجربه تغییر یا لغو ساعت رسمی را داشتهاند. اتحادیه اروپا در سالهای اخیر پس از انجام نظرسنجی از میلیونها شهروند، تصمیم گرفت تا از سال ۲۰۲۱ تغییر ساعت را اختیاری و در اختیار کشورهای عضو قرار دهد.
روسیه در سال ۲۰۱۱ تصمیم به حذف این تغییر گرفت، اما پس از نارضایتی عمومی، مجدد آن را بازگرداند. این تجربیات نشان میدهد که موفقیت یا شکست این سیاست، به شرایط اقلیمی، عادتهای فرهنگی، نوع مصرف انرژی و ساختار توزیع برق بستگی دارد. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که حتی اگر تغییر ساعت رسمی بتواند تأثیر مثبتی بر کاهش مصرف برق داشته باشد، این تأثیر باید در کنار سایر اقدامات ساختاری نظیر نوسازی شبکه توزیع، هوشمندسازی مصرف، اصلاح الگوی مصرف در ادارات، و آموزش عمومی قرار گیرد. تمرکز صرف بر تغییر ساعت، بدون اصلاحات جدی، در بلندمدت نمیتواند راهگشای بحران انرژی کشور باشد. در نهایت، پاسخ به این پرسش به شرایط دقیق کشور بستگی دارد.
در کشوری مثل ایران، با اوجگیری مصرف برق در تابستان و ساختار متمرکز اداری، تغییر ساعت رسمی میتواند به عنوان یکی از ابزارهای کمکی برای مدیریت مصرف برق در نظر گرفته شود، اما نه به عنوان راهحل اصلی. بدون اصلاحات ساختاری، تغییر ساعت صرفاًیک مسکن موقت بر پیک مصرف خواهد بود. در بازی میان نور خورشید، رفتار مصرفکننده و عقربههای ساعت، هیچ برنده قطعیای وجود ندارد. اما اگر قرار است از تاریکی خاموشیها فرار کنیم، باید بدانیم که راهحل، فقط در چرخاندن ساعت نیست؛ بلکه در تغییر نگاه، رفتار و سیاستگذاری است.
لازم به ذکر است که بررسی فوریت لایحه اختیار دولت در تغییر ساعت رسمی کشور و تعیین ساعات کار کارکنان در دستور کار مجلس شورای اسلامی قرار گرفت. سخنگوی هیات رییسه مجلس گفت که تقاضای دوفوریت لایحه تغییر ساعت رسمی کشور مجدد چهارشنبه سوم اردبیهشت ماه ۱۴۰۴در دستور کار صحن علنی مجلس قرار میگیرد. عباس گودرزی گفت: بررسی تقاضای دو فوریت در مورد لایحه اختیار دولت در تغییر ساعت رسمی کشور و تعیین ساعات کار کارکنان در دستور کار جلسه علنی امروز (چهارشنبه) مجلس است.
در این زمینه وزیر نیرو گفت: تغییر ساعت رسمی بیش از هزار مگاوات صرفهجویی در مصرف برق به همراه دارد که معادل ظرفیت تولید یک نیروگاه بزرگ حرارتی است، تمام ادارات و دستگاههای دولتی موظف هستند فراتر از الزامات قانونی نسبت به نصب و توسعه نیروگاههای خورشیدی اقدام کنند. عباس علیآبادی اعلام کرد: مصرف برق ایران طی دهههای گذشته تا ۲۲ برابر افزایش یافته، در حالی که جمعیت کشور از دهه ۵۰ تاکنون تنها ۲.۵ برابر شده است. این موضوع ضرورت مدیریت مصرف برای حفظ پایداری شبکه بهویژه در فصل گرم سال را دو چندان میکند.
وزیر نیرو از پیشبینی صرفهجویی چشمگیر با تغییر ساعت رسمی کشور خبر داد و گفت: با تغییر ساعت رسمی، انتظار داریم بیش از هزار مگاوات صرفهجویی در مصرف برق محقق شود که معادل ظرفیت تولید یک نیروگاه بزرگ حرارتی است. علیآبادی اضافه کرد: مدیریت و بهینهسازی مصرف برق تنها محدود به بخش خانگی نیست و همه مشترکان از جمله صنایع، باید در این زمینه اقدامات جدی انجام دهند.
مطالب مرتبط: