به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، مهدی زارع در یادداشتی در روزنامه تعادل نوشته است:
بر اساس آخرین گزارشها در اسفند ۱۴۰۳، فرونشست زمین در تهران به یک بحران جدی تبدیل شده است. سازمان نقشهبرداری کشور از افزایش سرعت فرونشست در جنوب غرب تهران، به ویژه منطقه ۱۸، به ۳۱ سانتیمتر در سال خبر داد. این موضوع نگرانیهای جدی را در مورد آسیب به زیرساختهای شهری، از جمله تونلهای مترو ایجاد کرده است. علت عمده این پدیده برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی است.
فرونشست زمین میتواند به زیرساختهای شهری، از جمله تونلهای مترو آسیب برساند و باعث ایجاد خسارات مالی و جانی شود. فرونشست زمین در مناطق شهری ایران به دلیل استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی، خشکسالی و مدیریت ضعیف آب به نرخهای نگرانکنندهای رسیده است.
برخی شهرهایی که بیشترین آسیب را دیدهاند در استان تهران و منطقه کلانشهری تهران نرخ فرونشست تا ۲۵ سانتیمتر در سال در جنوب غربی تهران بهویژه در نزدیکی شهریار، ورامین و کرج است . در دشت ورامین با فرونشست بیش از ۳۶ سانتیمتر در سال در برخی مناطق و جنوب ورامین به ویژه معینآباد مواجهیم.
استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی در این مناطق عمده دلیل فرونشست زمین است . تامین آب تهران از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی تامین میشود. در شرایط عادی آبهای سطحی (سدها) – حدود ۶۰ درصد تامینکننده آب تهران هستند. سد لار (شرق تهران)، سد لتیان (شمال شرق) سد کرج (سد امیرکبیر)، سد طالقان، سد ماملو بخش عمدهای از آب
آشامیدنی و کشاورزی تهران را تامین میکنند. بر اساس آمار در سالهایی که با خشکسالی عمده مواجه نباشیم، آبهای زیرزمینی (چاهها و سفرههای آب زیرزمینی) حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد آب تهران را تامین میکند. در سالی مانند سال جاری که سدها فقط در حد ۱۴ درصد پرشدگی مخزن در پایان تیر ۱۴۰۴ گزارش میکنند عمده تامین آب تهران از طریق چاهها و آب زیرزمینی – در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد – تامین میشود. استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی منجر به فرونشست شدید در تهران شده است.
پروژههای انتقال آب در نهایت حدود ۵ تا ۱۰ درصد آب تهران را تامین میکنند. دلیل تنش شدید آب رشد جمعیت و تمرکز بیش از ۱۳ میلیون نفر در کلانشهر تهران است. خشکسالیهای طولانی مدت و تغییرات اقلیمی که نرخ تغذیه را کاهش میدهد، مزید بر علت شده و گسترش شهری و سیاستهای ناکارآمد آب فرونشست را در حدی موجب شده که به ساختمانها، جادهها و زیرساختها در محدودههای نشست کرده و آسیب میرسد. همزمان با فرونشست افزایش خطرات سیلاب به دلیل تغییر الگوهای زهکشی اتفاق میافتد و ظرفیت ذخیره آبخوان بهطور دایمی از دست میرود.
مناطق غربی و جنوب غربی تهران به دلیل استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی، شرایط زمینشناسی و گسترش شهری، از جمله مناطقی هستند که بیشترین آسیب را از فرونشست زمین دیدهاند. مناطق جنوب غربی تهران (منطقه ۱۸ و ۱۹) به ویژه در چهاردانگه (منطقه ۱۸) – مصرف آب صنعتی و در یافتآباد (منطقه ۱۹) در مناطق مسکونی بیشترین مناطق در معرض خطر با ترک در بزرگراهها (به عنوان مثال، آزادراه تهران-ساوه، ابتدای آزادراه تهران – قم و محدوده شهر آفتاب و نمایشگاه شهر آفتاب و ایستگاه مترو و دانشگاه شاهد و دانشگاه آزاد اسلامی ری در محدوده فرونشستهای قابل ملاحظه قرار دارند.
حفر چاههای بیضابطه و خشک شدن حوضههای رودخانه کن و کرج و همزمان گسترش شهرنشینی بدون مدیریت صحیح آبهای زیرزمینی موجب شده تا فرونشست مترو و بزرگراههای تهران را به تدریج مختل کند. پلها، خطوط لوله و خط آهن و ایجاد کجشدگی و ترک و شکستگی در بناهایی که در مناطق جنوبی و جنوب غربی تهران ساخته شدهاند در معرض تبعات فرونشست زمین در این نواحی هستند.
فرونشست زمین در غرب و جنوب غربی تهران ارتباط نزدیکی با گسلهای فعال دارد که میتوانند خطرات لرزهای را تحریک یا تشدید کنند. فرونشست سریع زمین به دلیل تخلیه آبهای زیرزمینی میتواند توزیع تنش در پوسته زمین در بخشهای بالایی و نزدیک سطح زمین در صفحه گسلها تغییر دهد و بهطور بالقوه گسلهایی را که با تجمع تنش و آمادگی گسیختگی مواجهند، تحریک به گسیختگی کند.
گسلهای ری و کهریزک در زیر محدوده جنوبی جنوب تهران (نزدیک منطقه ۱۸، ۱۹ و ۲۰ و کهریزک) قرار دارند و بالقوه فعالند. فرونشست ممکن است تنش را افزایش دهد. تغییرات تنش ناشی از فرونشست میتواند لرزهخیزی کم ژرفا را آغاز کند. استخراج سریع آبهای زیرزمینی در دشت ورامین (فرونشست حدود ۳۶ سانتیمتر در سال) میتواند موجب تحریک گسلهای پیشوا و ایوانکی و افزایش خطر گسیختگی این گسلها شود.
حذف آبهای زیرزمینی فشار منفذی را کاهش میدهد و تنش موثر بر گسلها را افزایش میدهد. فرونشست گسلها را از حالت قفل خارج و آنها را مستعد لغزش میکند . بیشتر لرزهخیزیهای ناشی از فرونشست معمولا بزرگای کمتر از ۵ دارند، اما در منطقهای با خطر بالا مانند تهران، اولا حتی زلزلههای کوچک نیز میتوانند به زیرساختها آسیب برسانند و ضمنا نگرانی عمده تحریک گسلها برای رخداد گسلش در ابعاد بزرگتر و بنابراین زمینلرزهای با بزرگای بیش از ۶ در محدوده شهری تهران است.
چنین زمینلرزههایی به دلیل وقوع فرونشست ایجاد نمیشوند، بلکه این گسلها برای وقوع زمینلرزهای در این اندازه آمادهاند و فقط فرونشست و تغییر تنش در آبرفتهای نزدیک به سطح زمین به عنوان آخرین محرک عمل میکند. اگر فرونشست با نرخ فعلی حدود ۲۵ تا ۳۱ سانتیمتر در سال در محدود تهران و پیرامون آن ادامه یابد، میتواند موجب افزایش فشار بر گسلهای جنوب و مرکز تهران شود که خطر زلزله با بزرگای ۶ یا بیشتر را افزایش میدهد.
این پدیده موجب بیثبات کردن ساختمانهایی میشود که از قبل با ترکهای فرونشست ضعیف شدهاند. مختل کردن سیستم متروی تهران که از مناطق فرونشست و گسله نیز عبور میکند قابل انتظار است. کاهش چنین روندی تنها با توقف رشد جمعیت در استان تهران و مهاجرت معکوس از آن قابل تصور است.
محدودیتها در حفر چاه که اکنون در حومه شهر بهطور ضعیفی اعمال میشود و برنامههایی برای پروژههای تغذیه مصنوعی آبخوانها و تصفیه فاضلاب و استفاده مجدد از آب بازیابی و تصفیه شده که تاکنون به صورت محدود اجرا شده از فعالیتهای در جهت کاهش ریسک فرونشست زمین است.
مطالب مرتبط: