فرونشست زمین که به معنای نشست تدریجی سطح زمین است، یکی از بحرانهای زیستمحیطی جدی در ایران شده است. این پدیده نه تنها زیرساختها را تهدید میکند، بلکه کشاورزی، محیط زیست و زندگی شهری را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز به نقل از «تعادل»، یکی از عوامل اصلی فرونشست در ایران، کاهش سطح آب زیرزمینی است. وقتی مردم یا کشاورزی مقدار بیشتری از آب را از سفرههای زیرزمینی استخراج میکنند تا آنچه که با بارش یا نفوذ آب سطحی تغذیه میشود، سفرهها خالیتر میشوند. این کار باعث کاهش فشار هیدرولیک در لایههای خاک یا سنگ بستر میشود و به تدریج لایههای زیرین فشرده میگردند و سطح زمین پایین میآید.
با کاهش بارشها در سالهای اخیر و افزایش دما، نه تنها نفوذ آب سطحی به سفرههای زیرزمینی کاهش یافته بلکه تبخیر نیز بیشتر شده است. علاوه بر این، در برخی فصول، بارش شدید و ناگهانی بدون نفوذ مناسب ممکن است باعث روانآب شود و نه تغذیه آهسته و طبیعی سفرهها. این وضعیت فشار بر منابع زیرزمینی را بیشتر کرده است.
بسیاری از مناطق دشتهای ایران دارای خاکهایی هستند که از رس، سیلت یا ترکیبی از رس و لای تشکیل شدهاند- خاکهایی که فضاهای خالی زیادی دارند و وقتی آب آنها کم شود، سریعتر فشرده میشوند. همچنین در مناطقی که سنگها یا لایههای زیرسطحی کارستی (مثل سنگهای آهکی یا ژیپسی) وجود دارد، انحلال سنگها یا وجود حفرههای طبیعی زیرزمینی میتواند آسیب را تشدید کند.
رشد شهرها، ساخت ساختمانها و زیرساختها به ویژه در مناطقی که لایه خاک نرم دارند باعث افزایش بار بر روی لایههای زیرین میشود. وقتی اینبار به همراه کاهش حمایت (از آب زیرزمینی) باشد، زمین مقاومت لازم را ندارد و نشست رخ میدهد. همچنین شبکه شهری و جادهها، خطوط انتقال آب و فاضلاب و گاز تحت تأثیر این فرونشستها آسیب میبینند.
در بعضی از مناطق ایران، سطح آب زیرزمینی به قدری افت کرده است که اصطلاحاً «کفگیر آبخوانها به تهدیگ خورده» گفته میشود؛ یعنی دیگر آبی وجود ندارد که برداشت شود یا آن تغذیه طبیعی سفره زیرزمینی به حداقل رسیده است. در چنین وضعیتهایی فرونشستها شدت بیشتری میگیرند.
پیامدهای فرونشست زمین
آسیب به زیرساختها: ترک خوردن ساختمانها، تخریب جادهها، پلها، تأسیسات آب و فاضلاب، خطوط انتقال برق و گاز. کاهش ظرفیت آبخوانها: وقتی خاک فشرده شود فضای خالی بین لایهها کاهش خواهد یافت؛ در نتیجه حتی با تغذیه آب کافی، سفره زیرزمینی دیگر ظرفیت قبلی را نخواهد داشت. تبعات کشاورزی و اقتصادی: اراضی کشاورزی حاصلخیز دچار مشکل میشوند؛ هزینه آب افزایش مییابد؛ تولید کشاورزی آسیب میبیند.
آسیب به بناهای تاریخی و فرهنگی: بناها و آثار با قدمت زیاد در مناطقی که فرونشست رخ میدهد، ترکخوردگی و تغییر شکل پیدا میکنند. مثلاً در شهرهایی مثل اصفهان این نگرانی جدی است. تهدید به مهاجرت داخلی و تنش اجتماعی: وقتی آب و خاک سالم کاهش پیدا کند، معیشت مردم آسیب میبیند، برخی مناطق قابل زندگی کمتر میشوند و افراد به ناچار به مناطق دیگر مهاجرت میکنند.
نسخه اولیه و اصلی جلوگیری از فرونشست کاهش برداشت غیرمجاز و بیرویه آب است. این یعنی مقررات قویتر، بازرسی مستمر، مجوزدهی دقیقتر، بستن چاههای غیرمجاز، و تعیین سقف برداشت متناسب با ظرفیت تغذیه سفرهها. استفاده از آب بازیافتی، تصفیه پسابها، جمعآوری آب باران، انتقال آب از مناطق پررشد به مناطق کمآب و تغذیه مصنوعی سفرهها. این روشها میتوانند فشار بر سفرههای زیرزمینی را کاهش دهند.
تهیه نقشههای فرونشست ملی و منطقهای، نصب ایستگاههای پایش سطح زمین (با استفاده از GPS، سنجش از دور، رادار و فناوریهای ماهوارهای)، تعیین پهنههای با خطر زیاد و اطلاعرسانی محلی. کشاورزی غالباً بزرگترین مصرفکننده آب زیرزمینی است. استفاده از روشهای نوین آبیاری مثل قطرهای یا مویرگی، کاهش کشت محصولات پرمصرف آب، ترویج کشاورزی متناسب با اقلیم منطقه.
قوانین ملی برای جلوگیری از برداشت غیرمجاز آب، کنترل ساختوساز در مناطق حساس، الزام برای ارزیابی زیستمحیطی پروژههای بزرگ عمرانی، تعیین حداقل آب سطحی (جاری) برای حفظ رودخانهها و جریان طبیعی آنها که به تغذیه سفرهها کمک میکند.
کاشت گونههای مقاوم به خشکی با ریشههای عمیق، جلوگیری از تخریب جنگلها و مراتع، کنترل فرسایش خاک، حفظ پوشش گیاهی کوهستانی که در جلوگیری از روانآب زیاد یا آبگیری طبیعی سفرهها موثر است. فرونشست زمین در ایران پدیدهای است که اگرچه آرام و تدریجی است اما اثراتش جدی و گستردهاند و اگر راهکاری مناسب اندیشیده نشود، مشکلات زیرساختی، اقتصادی، محیط زیستی و اجتماعی زیادی به دنبال خواهد داشت.
راهحل آن نیز واضح است: مدیریت دقیق منابع آب، استفاده از فناوری، مقررات سختگیرانه، تغذیه سفرههای زیرزمینی و اصلاح سبک مصرف. بدون اقدامات جدی و به موقع، فرونشست نه تنها در دشتها بلکه در قلب شهرها نیز ممکن است زندگی شهری را مختل کند.
مطالب مرتبط: