آلودگی هوا یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی و بهداشتی ایران است. گازها و ذرات معلق به ویژه PM۲,۵ و PM۱۰ ناشی از منابع مختلف انسانی و طبیعی (خودروها، صنایع، نیروگاهها، سوختهای فسیلی سنگین، دود زباله، ریزگردها) سلامت عمومی را تهدید میکنند
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز به نقل از تعادل، مواجهه بلندمدت با این ذرات تأثیرات جدی بر دستگاههای تنفسی، قلبی-عروقی و عملکرد کلی بدن دارد. در سالهای اخیر، نهادهای بهداشت و محیط زیست ایران آمارهایی منتشر کردهاند که نشان میدهد تعداد مرگهای منتسب به آلودگی هوا در ایران رو به افزایش است، و هزینههای مادی و اجتماعی ناشی از این وضعیت بسیار سنگین است.
همزمان با روز جهانی بهداشت محیط با شعار «هوای سالم و مردم سالمتر»، دکتر عباس شاهسونی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، نسبت به ابعاد نگرانکننده بحران آلودگی هوا در ایران و جهان هشدار داد. آلودگی هوا دومین عامل مرگ زودرس در جهان است و سالانه بیش از ۸.۱ میلیون نفر جان خود را به دلیل آن از دست میدهند؛ آماری که نشان میدهد از هر هشت مرگ یک مورد مستقیما به آلودگی هوا مربوط است.
شاهسونی با اشاره به مطالعات ملی انجامشده در سال ۱۴۰۳، اعلام کرد در شهرهای مورد مطالعه با جمعیتی بالغ بر ۵۷میلیون نفر، بیش از ۳۵ هزار و ۵۴۰ مرگ منتسب به مواجهه طولانیمدت با ذرات معلق PM۲.۵ ثبت شده است؛ تنها در تهران مرگ بیش از ۷ هزار نفر به این آلاینده ارتباط دارد. بهجز هزینههای انسانی، بار اقتصادی آلودگی هوا نیز سنگین است.
شاهسونی خسارت اقتصادی ناشی از مرگهای مرتبط با آلودگی هوا در سال گذشته را معادل ۱۳.۹۴ میلیارد دلار برآورد و تاکید کرد که اجرای ناقص قانون هوای پاک و ضعف در اسقاط خودروهای فرسوده، ارتقای سوخت و توسعه حملونقل عمومی، از مهمترین موانع بهبود کیفیت هواست.
آمار مرگ و میر و هشداری که جدی گرفته نمیشود
مطابق با اعلام خبرگزاریها، تعداد مرگهای منتسب به آلودگی هوا در ایران برای سال ۲۰۲۴ حدود ۳۵/۵۴۰ نفر برآورد شده است. در سال ۱۴۰۲، تعداد مرگهای ثبتشده به علت آلودگی هوا ۳۰/۶۹۲ نفر بوده است، که افزایشی نسبت به سال قبل نشان میدهد. در تهران نیز در سال گذشته، بیش از ۷/۳۴۲ مورد مرگ منتسب به مواجهه بلندمدت با PM۲,۵ گزارش شده است. همچنین در گزارش WHO نیز آمده است که در مجموع، آلودگی محیطی بیرونی و آلودگی هوای خانگی باعث حدود ۷ میلیون مرگ زودرس در سال هستند.
هزینههای اقتصادی و بهداشتی
هزینه کلی آلودگی هوا در ایران در سال اخیر حدود ۱۲ میلیارد دلار برآورد شده است . نظام بهداشتی کشور نیز هزینهای معادل بیش از ۴ میلیارد دلار را فقط بابت مراقبتهای بهداشتی مرتبط با بیماریها و مرگهای ناشی از آلودگی پرداخت کرده است.
اثرات اقتصادی آلودگی هوا
هزینه درمان مستقیم: مراجعه به بیمارستان، بستری شدن، مراقبتهای تخصصی، دارو.
هزینه غیرمستقیم: کاهش بهرهوری کارگران، مرخصیهای بیماری، افراد توان کار کمتر شده، زمان از دست رفته کاری، کاهش کیفیت زندگی، پیامدهایی مانند افزایش هزینههای حملونقل اگر افراد مجبور شوند برای دوری از هوای بد از وسایل خاص یا فیلترها استفاده کنند.
هزینه آسیب به زیرساختها و محیط زیست: رسوبات آلاینده بر ساختمانها، افزایش نیاز به نظافت، کاهش دوام تاسیسات، خسارت به خودروها، کاهش دید، هزینههای مرتبط با کاهش گردشگری یا فعالیت شهری.
اثرات اجتماعی و روانی
افزایش نابرابری: مناطقی با درآمد پایین معمولا دسترسی کمتری به مراقبتهای بهداشتی دارند، وسایل پاککننده هوا ندارند، در معرض آلایندهها زندگی میکنند (مثلا نزدیک به کارخانهها یا خیابانهای پرتردد) .
کمبود آگاهی عمومی یا اطلاعرسانی ناکافی: مردم ممکن است ندانند خطرات آلودگی هوا چیست یا چگونه باید رفتار کنند.
اضطراب، استرس، کاهش کیفیت زندگی: وعده هوای پاک، تأخیر در برنامهریزی زندگی (مثلاًفعالیتهای خارج از خانه) و افزایش مرگ و میر موجب تلخی روانی جامعه میشود.
مقایسه با وضعیت جهانی
همانطور که گفته شد، آلودگی هوا دومین عامل خطر مرگ در سطح جهانی است. ایران نیز در حد متوسط به بالا است؛ در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران آلودگی ذرات و دیگر آلایندهها بسیار بالاتر از استانداردهای سازمان جهانی بهداشت است. در برخی گزارشها، تهران تنها در ۱۲ روز از سال اخیر هوای پاک (از نظر PM۲,۵ کمتر از حد قابل قبول) داشته است. کشورهای دیگر نیز هزینههای مشابهی را تحمل میکنند، اما میزان نوسانات و شدت آلودگی در ایران با شرایط جوی نامساعد بیشتر است.
منابع آلودگی هوا متعدد و پیچیده اند
خسرو نیک افروز، کارشناس محیط زیست در این باره میگوید: مساله اینجاست که برای کاهش آلودگی باید ابتدا منابع آلودگی را شناسایی کنیم، این منابع متعدد و پیچیدهاند از خودرو و موتور سیکلت گرفته تا نیروگاهها و صنایع و انتقال گرد و غبار از کشورهای همسایه.
او میافزاید: اما مساله اینجاست که با شناسایی تمام این منابع آلودگی قوانینی که در این زمینه و برای جلوگیری از افزایش آلودگی هوا وضع شده است ضمانت اجرایی لازم را ندارند. قانونهای متعددی هست، استانداردهایی وجود دارد، اما در زمینه نظارت بر تولید، کیفیت سوخت، معاینه فنی خودروها، نصب فیلترها و عملکرد سیستمهای گاز (مثلا کارخانهها) کمبود یا ضعف وجود دارد.
این کارشناس محیط زیست اظهار میدارد: یکی دیگر از مشکلات مساله زیرساختهای ناوگان حمل و نقل است. خودروهای فرسوده، سوختهایی که کیفیت پایین دارند، نبود مناسب استفاده از فناوریهای پاک، محدودیت در حملونقل عمومی شهری یا ناکافی بودن آن.
او تاکید میکند: برای رفع آلودگی هوا یا کاهش آن راهحلهای کوتاهمدت (مثلا تعطیلی مدارس در روزهای بد، هشدار به مردم) کافی نیستند؛ باید سیاستهایی همچون نوسازی ناوگان، بهبود استاندارد کیفیت سوخت، کنترل صنایع آلاینده، توسعه حمل و نقل عمومی، مدیریت ریزگردها، همکاری بینبخشی و بیناستانی و بینالمللی اجرا شوند.
نگاه جامعه شناختی به معضل آلودگی هوا و بیتفاوتی مسئولان
فائزه مسلمی، کارشناس جامعهشناسی این مساله را از چند منظر مورد بررسی قرار میدهد و میگوید: اولین اتفاقی که در مواجهه اشتباه با معضلات و مشکلات از سوی مسوولان صورت میگیرد پدید آوردن حس بیمسوولیتی در میان مردم است.
او میافزاید: مسوولان گاهی مسوولیت واقعی را بین نهادها تقسیم میکنند یا بروز مشکلات را به «شرایط بیرونی» یا «شرایط طبیعی» ربط میدهند (مثلا ریزگردها یا وارونگی هوا)، بدون اشاره به نقش عوامل انسانی، ضعف مدیریت یا کوتاهی در نظارت. این امر منجر به پدید آوردن حس بیمسوولیتی در میان عموم میشود و افراد احساس میکنند کاری از دستشان برنمیآید.
این کارشناس جامعهشناسی اظهار میدارد: در بسیاری از موارد، سیاستگذارها به دنبال راهحلهایی هستند که در کوتاهمدت آثار ملموس داشته باشند (مثلا تعطیلی مدارس در روزهای بد، کاهش ساعت کاری)، نه راهحلهای ریشهای که مستلزم سرمایهگذاری، سیاستهای سختتر و تغییر ساختاریاند.
محدودیتهای سیاسی و اقتصادی
مسلمی میگوید: فشار اقتصادی، تحریمها، کمبود بودجه، اولویتهای دیگر مثل رشد اقتصادی، اشتغال، امنیت ملی باعث میشود مسائل محیط زیست نادیده گرفته شوند یا در اولویت پایینتر قرار گیرند. هر چند اینها موانعی جدیاند ولی نباید بهانه شوند.
او میافزاید: اگرچه مردم تا حدی از وضعیت آلودگی آگاهی دارند و آن را تجربه میکنند، اما ساختارهایی که مردم را در تصمیمگیری دخیل کنند، محدود بودهاند. رسانهها، فعالان محیط زیست، دانشگاهها تلاشهایی کردهاند، اما انسجام اجتماعی و ظرفیت اثرگذاری پایین است. افراد معمولا احساس میکنند قدرتشان کم است.
انتظارات نابهجا یا فقدان شفافیت
گاهی سیاستها اعلام میشوند اما جزییات اجرا، زمانبندی، منبع مالی، مسوولیت نظارتی مشخص نمیشود. جامعهشناسان تأکید میکنند که نبود شفافیت در عملکرد، گزارشدهی و پاسخگویی باعث کاهش اعتماد عمومی میشود و بیتفاوتی را تشدید میکند.
از سوی دیگر تأکید بر این است که آلودگی هوا بیش از همه بر گروههای آسیبپذیر تأثیر دارد. فقرا، کسانی که در مناطق پرترافیک، نزدیک صنایع، یا در محلات با خدمات عمومی ضعیف زندگی میکنند. جامعهشناسان معتقدند مسوولان غالبا به توزیع نابرابر زیانها توجه نمیکنند یا نمیخواهند چون مداخلات هزینهبرند.
آلودگی هوا، بحرانی همگانی
آلودگی هوا در ایران یک بحران همگانی است که به شکل جدی بر سلامت، اقتصاد، اجتماع و کیفیت زندگی تأثیر میگذارد. مرگهای منتسب به آلودگی هوا عددی در دهها هزار نفر است، هزینههای مستقیم و غیرمستقیم سنگینی بر دوش جامعه است، و اگر روند موجود ادامه یابد، پیامدها بسیار سختتر خواهد بود.
نظرات کارشناسان محیط زیست تأکید بر ضرورت اقدام قاطع، قوانین سختتر و فناوری پاک دارد؛ نظرات جامعهشناسان اما بیشتر بر مسوولیت اجتماعی، عدالت، شفافیت و مشارکت عمومی تأکید دارند. هر دو گروه معتقدند که بیتفاوتی مسوولان ناشی از ترکیبی از ضعف ساختاری، اولویتهای کوتاهمدت و محدودیتهای سیاسی و اقتصادی است.
براساس آخرین گزارش بانک جهانی، ۱۱.۴ درصد از کل مرگ و میرهای جهانی در سال ۲۰۲۲ به علت مواجهه با PM۲.۵ است. همچنین مواجهه با PM۲.۵ باعث ۳۰ تا ۳۳ درصد از مرگ و میرهای جهانی به علت بیماریهای مزمن انسداد ریوی، ۲۰ تا ۲۶ درصد از مرگ و میرهای جهانی ناشی از بیماریهای ایسکمیک قلبی و سکته مغزی و ۱۹ تا ۲۰ درصد از مرگ و میرهای جهانی ناشی از سرطان ریه، اختلالات نوزادان و دیابت نوع ۲ شده است. آلودگی هوا، هر سال باعث ۵۷۰۰۰۰ مرگ در کودکان زیر ۵ سال میشود.
مطالب مرتبط:
اثرات یک نابهرهوری: آلودگی هوا ریسک خونریزی مغزی را افزایش میدهد