بودجهریزی مبتنی بر عملکرد یک تحول بنیادین در مدیریت مالی بخش عمومی است، اما موفقیت آن در عمل منوط به وجود زیرساختهای اطلاعاتی قوی است، زیرساختی که بتواند اطلاعات مالی و عملکردی را بهصورت یکپارچه، دقیق و قابل تحلیل فراهم کند.
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز، ابوالفضل خاورینژاد، کارشناس اقتصاد در یادداشتی در «بهره وری ملی» نوشته است:
بودجهریزی مبتنی بر عملکرد یکی از رویکردهای نوین در مدیریت مالی بخش عمومی است که هدف آن، ارتقای پاسخگویی، کارایی، اثربخشی و تخصیص بهینه منابع مالی است. این مقاله به بررسی ماهیت PBB «Performance-Based Budgeting»، چالشهای پیادهسازی آن و بهویژه نقش سامانههای اطلاعات مدیریت مالی بهعنوان زیربنای عملیاتیسازی میپردازد. در پایان، چارچوبی پیشنهادی برای ادغام FMIS « Financial Management Information System» در فرایند بودجهریزی مبتنی بر عملکرد ارائه میشود.
در دهههای اخیر، سیستمهای بودجهریزی سنتی که عمدتاً بر تخصیص منابع مالی بر مبنای سرفصلهای هزینهای تمرکز دارند، بهتدریج جای خود را به رویکردهای نوین دادهاند که نتیجهمحور بودن و شفافیت را محوریت قرار میدهند. از جمله مهمترین این رویکردها، بودجهریزی مبتنی بر عملکرد است، روشی که نه صرفاً هزینهها، بلکه خروجیها و نتایج عملکردی را در تخصیص منابع درنظر میگیرد.
با این حال، اجرای موفق این رویکرد در سطح ملی نیازمند ابزارهای اطلاعاتی و فناوری مناسب است تا دادههای مالی و غیرمالی را بهصورت یکپارچه و قابل تحلیل فراهم آورد. در این میان سامانههای اطلاعات مدیریت مالی (FMIS) نقش کلیدی در فراهمسازی پایه دادهای و گزارشگری تحلیلی برای PBB ایفا میکنند.
بودجهریزی مبتنی بر عملکرد: تعریف و اصول اساسی
بودجهریزی مبتنی بر عملکرد را میتوان بهعنوان روشی تعریف کرد که در آن ارتباط بین منابع (Inputs)، فعالیتها، خروجیها (Outputs) و نتایج (Outcomes) بهصورت سیستماتیک برقرار شده و تخصیص منابع بر اساس عملکرد واقعی و برنامهریزیشده انجام میشود. برخلاف رویکرد سنتی که صرفاً بودجه را به هزینهها اختصاص میدهد، PBB سعی دارد پاسخگویی مدیران و اثربخشی هزینهها را بر اساس نتایج ملموس افزایش دهد.
اصول کلیدی این رویکرد عبارتاند از:
۱-تمرکز بر خروجیها و نتایج: بودجهریزی صرفاً بر اساس ورودیها نیست، بلکه بر میزان تحقق اهداف اثربخش استوار است.
۲-تعیین شاخصهای عملکرد قابل سنجش: برای اندازهگیری خروجیها و نتایج نیاز به شاخصهای مشخص، قابل اندازهگیری و هدفگذاریشده است.
۳-گزارشگری منظم عملکرد: توانایی گزارشگری مستمر و مقایسه عملکرد با اهداف؛ که این امر تنها با دادههای دقیق و قابل اتکا امکانپذیر است.
چالشهای پیادهسازی بودجهریزی مبتنی بر عملکرد
پیادهسازی PBB در عمل با چالشهای متعددی روبهروست که برخی از آنها عبارتاند از:
الف) فقدان زیرساختهای دادهای و اطلاعاتی مناسب
در بسیاری از کشورها خصوصاً در بخش عمومی، اطلاعات مالی و عملکردی در سیستمهای مختلف پراکنده و غیرقابل ادغام است. فقدان دسترسی به دادههای منسجم و بههنگام، مانع از اندازهگیری دقیق خروجیها و نتایج میشود.
ب) مقاومت نهادی و فرهنگی
مدیران و کارکنان عادت کردهاند که بودجهریزی را بهصورت سنتی مدیریت کنند. انتقال به سیستم عملکردمحور مستلزم تغییر در فرهنگ سازمانی و افزایش مهارتهای تحلیلی است.
ج) فقدان شاخصهای عملکرد استاندارد
بدون شاخصهای مشخص و پذیرفتهشده، سنجش واقعی عملکرد بسیار دشوار میشود. تدوین این شاخصها نیز نیاز به همکاری بین بخشی و تخصص دارد.
تعریف FMIS و نقش آن در PBB
سامانه مدیریت اطلاعات مالی (FMIS)، مجموعهای از ابزارها و فرایندهای فناوری اطلاعات است که امکان ثبت، ذخیره، پردازش و گزارشگری اطلاعات مالی بخش عمومی را فراهم میکند. FMIS نقش زیرساختی در مدیریت مالی دولت و دستگاههای اجرایی دارد و میتواند فرایند بودجهریزی، اجرای بودجه، کنترل و گزارشگری را کاراتر سازد.
FMIS بهعنوان پایه داده برای تصمیمگیری عملکردمحور
برای اینکه PBB اصول خود را عملیاتی کند، باید دادههای مالی و غیرمالی را در «ارتباط با خروجیها و نتایج» در اختیار تصمیمگیرندگان بگذارد. FMIS این امکان را فراهم میکند که هزینههای واقعی هر برنامه یا فعالیت ثبت، خروجیها و نتایج بهصورت کمی و کیفی اندازهگیری و ارتباط هزینهها با آن خروجیها برقرار شود. بدون این ارتباط، بودجهریزی مبتنی بر عملکرد تنها در حد یک قالب گزارش باقی میماند و به بهبود واقعی در تخصیص منابع منجر نمیشود.
ویژگیهای FMIS عملکردمحور
برای ایفای نقش مؤثر در PBB، FMIS باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
-ساختار برنامهای و فعالیتمحور: سامانه باید بتواند هزینهها را نه فقط براساس ردیفهای هزینهای، بلکه طبق برنامهها و فعالیتها تجمیع کند. این یعنی بودجه فراتر از ساختار سنتی هزینهای تعریف شود.
-ثبت خروجیها و شاخصهای عملکرد: سامانههای اطلاعات مدیریت مالی باید امکان تعریف و ذخیره شاخصهای عملکرد، مقدار هدف و مقدار واقعی تحققیافته در دورههای مختلف را داشته باشد.
-گزارشگری تحلیلی و چندبعدی: گزارشها باید امکان مقایسه عملکرد واقعی با اهداف، شناسایی انحرافها و ارائه دلایل آنها را فراهم کنند؛ نه صرفاً گزارش هزینههای اجراشده.
– یکپارچگی با سایر سیستمها:FMIS باید با سامانههای منابع انسانی، تدارکات و پروژهها مرتبط باشد تا بتواند دادهها را از منابع مختلف گردآوری و تحلیل کند.
نقش FMIS در افزایش پاسخگویی و شفافیت
یکی از اهداف اصلی PBB، افزایش پاسخگویی دستگاهها و مدیران اجرایی است، به این معنا که مدیران باید پاسخگوی نحوه تخصیص منابع و نتایج بهدستآمده از آن تخصیص باشند. وجود FMIS عملکردمحور این امکان را فراهم میکند که:
-اطلاعات بهصورت لحظهای یا دورهای در دسترس باشد.
-مقایسه عملکرد واقعی با برنامهریزیشده بهصورت شفاف گزارش شود.
-مبنای اتخاذ تصمیمات اصلاحی قرار گیرد.
این سطح از پاسخگویی که مبتنی بر شواهد و دادههای مستند است، تنها در بستر یک FMIS کارآمد قابل تحقق است.
مطالعات موردی و شواهد تجربی
طبق تحقیقات مختلف، وجود یک IFMIS (سامانه اطلاعات مدیریت مالی یکپارچه) میتواند اثر مثبت بر کیفیت فرایند بودجهریزی داشته باشد. مطالعهای در کنیا نشان میدهد، IFMIS به بهبود پیشبینی بودجه، تنظیم، اجرا و کنترل بودجه کمک میکند و موانع عملکردی را کاهش میدهد. همچنین پژوهشهایی در ایران به اهمیت فراهمسازی اطلاعات عملکردی و فناوریهای اطلاعاتی در ارتقای اجرای PBB اشاره کردهاند.
چارچوب پیشنهادی ادغام FMIS در فرایند PBB
برای دستیابی به پیادهسازی موفق PBB در بخش عمومی، پیشنهاد میشود چارچوبی عملیاتی مبتنی بر FMIS طراحی شود که شامل مراحل زیر باشد:
۱-طراحی ساختار داده عملکردمحور؛ تعریف سلسلهمراتبی از برنامه به فعالیت به خروجی به شاخص.
۲-توسعه مدل داده FMIS؛ افزودن جداول و ساختارهای موردنیاز برای ثبت خروجیها و شاخصها در FMIS
۳-تعریف معیارها و شاخصهای استاندارد با مشارکت کارشناسان مالی و کارشناسان حوزههای تخصصی مرتبط با فعالیتها
۴-آموزش و ظرفیتسازی؛ افزایش مهارت کارکنان در استفاده از شاخصهای عملکرد و تحلیل دادهها
۵-گزارشگری و استفاده در تصمیمگیری: گزارشهای دورهای عملکرد براساس شاخصهای تعریفشده برای مدیران ارشد و تصمیمگیرندگان بودجه
نتیجهگیری
بودجهریزی مبتنی بر عملکرد یک تحول بنیادین در مدیریت مالی بخش عمومی است. این رویکرد با هدف بهبود تخصیص منابع، افزایش پاسخگویی و شفافیت طراحی شده و میتواند بهطور مستقیم تأثیر مثبتی بر سیاستگذاری و اجرای برنامهها داشته باشد. اما موفقیت آن در عمل منوط به وجود زیرساختهای اطلاعاتی قوی است، زیرساختی که بتواند اطلاعات مالی و عملکردی را بهصورت یکپارچه، دقیق و قابل تحلیل فراهم کند.
سامانههای اطلاعات مدیریت مالی (FMIS)، در این زمینه، نقش کلیدی ایفا میکنند و میتوانند بهعنوان موتور دادهای PBB عمل کنند؛ بهطوری که بدون آن، بودجهریزی عملکردمحور صرفاً در حد یک ابزار تحلیلی سطحی باقی میماند. با طراحی و توسعه FMIS عملکردمحور میتوان بهبودهای چشمگیری در فرآیند بودجهریزی، پاسخگویی و مدیریت مالی حاصل کرد.
مطالب مرتبط:
نوروز با بهرهوران (۲): انذار در زمینه چگونگی «سرمایهگذاری برای تولید»