به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، مهدی زارع در یادداشتی در روزنامه تعادل نوشته است:
بر اساس آخرین گزارشها در اسفند ۱۴۰۳، فرونشست زمین در تهران به یك بحران جدی تبدیل شده است. سازمان نقشهبرداری كشور از افزایش سرعت فرونشست در جنوب غرب تهران، به ویژه منطقه ۱۸، به ۳۱ سانتیمتر در سال خبر داد. این موضوع نگرانیهای جدی را در مورد آسیب به زیرساختهای شهری، از جمله تونلهای مترو ایجاد كرده است. علت عمده این پدیده برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی است.
فرونشست زمین میتواند به زیرساختهای شهری، از جمله تونلهای مترو آسیب برساند و باعث ایجاد خسارات مالی و جانی شود. فرونشست زمین در مناطق شهری ایران به دلیل استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی، خشكسالی و مدیریت ضعیف آب به نرخهای نگرانكنندهای رسیده است.
برخی شهرهایی كه بیشترین آسیب را دیدهاند در استان تهران و منطقه كلانشهری تهران نرخ فرونشست تا ۲۵ سانتیمتر در سال در جنوب غربی تهران بهویژه در نزدیكی شهریار، ورامین و كرج است . در دشت ورامین با فرونشست بیش از ۳۶ سانتیمتر در سال در برخی مناطق و جنوب ورامین به ویژه معینآباد مواجهیم.
استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی در این مناطق عمده دلیل فرونشست زمین است . تامین آب تهران از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی تامین میشود. در شرایط عادی آبهای سطحی (سدها) – حدود ۶۰ درصد تامینكننده آب تهران هستند. سد لار (شرق تهران)، سد لتیان (شمال شرق) سد كرج (سد امیركبیر)، سد طالقان، سد ماملو بخش عمدهای از آب
آشامیدنی و كشاورزی تهران را تامین میكنند. بر اساس آمار در سالهایی كه با خشكسالی عمده مواجه نباشیم، آبهای زیرزمینی (چاهها و سفرههای آب زیرزمینی) حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد آب تهران را تامین میكند. در سالی مانند سال جاری كه سدها فقط در حد ۱۴ درصد پرشدگی مخزن در پایان تیر ۱۴۰۴ گزارش میكنند عمده تامین آب تهران از طریق چاهها و آب زیرزمینی – در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد – تامین میشود. استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی منجر به فرونشست شدید در تهران شده است.
پروژههای انتقال آب در نهایت حدود ۵ تا ۱۰ درصد آب تهران را تامین میكنند. دلیل تنش شدید آب رشد جمعیت و تمركز بیش از ۱۳ میلیون نفر در كلانشهر تهران است. خشكسالیهای طولانی مدت و تغییرات اقلیمی كه نرخ تغذیه را كاهش میدهد، مزید بر علت شده و گسترش شهری و سیاستهای ناكارآمد آب فرونشست را در حدی موجب شده كه به ساختمانها، جادهها و زیرساختها در محدودههای نشست كرده و آسیب میرسد. همزمان با فرونشست افزایش خطرات سیلاب به دلیل تغییر الگوهای زهكشی اتفاق میافتد و ظرفیت ذخیره آبخوان بهطور دایمی از دست میرود.
مناطق غربی و جنوب غربی تهران به دلیل استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی، شرایط زمینشناسی و گسترش شهری، از جمله مناطقی هستند كه بیشترین آسیب را از فرونشست زمین دیدهاند. مناطق جنوب غربی تهران (منطقه ۱۸ و ۱۹) به ویژه در چهاردانگه (منطقه ۱۸) – مصرف آب صنعتی و در یافتآباد (منطقه ۱۹) در مناطق مسكونی بیشترین مناطق در معرض خطر با ترك در بزرگراهها (به عنوان مثال، آزادراه تهران-ساوه، ابتدای آزادراه تهران – قم و محدوده شهر آفتاب و نمایشگاه شهر آفتاب و ایستگاه مترو و دانشگاه شاهد و دانشگاه آزاد اسلامی ری در محدوده فرونشستهای قابل ملاحظه قرار دارند.
حفر چاههای بیضابطه و خشك شدن حوضههای رودخانه كن و كرج و همزمان گسترش شهرنشینی بدون مدیریت صحیح آبهای زیرزمینی موجب شده تا فرونشست مترو و بزرگراههای تهران را به تدریج مختل كند. پلها، خطوط لوله و خط آهن و ایجاد كجشدگی و ترك و شكستگی در بناهایی كه در مناطق جنوبی و جنوب غربی تهران ساخته شدهاند در معرض تبعات فرونشست زمین در این نواحی هستند.
فرونشست زمین در غرب و جنوب غربی تهران ارتباط نزدیكی با گسلهای فعال دارد كه میتوانند خطرات لرزهای را تحریك یا تشدید كنند. فرونشست سریع زمین به دلیل تخلیه آبهای زیرزمینی میتواند توزیع تنش در پوسته زمین در بخشهای بالایی و نزدیك سطح زمین در صفحه گسلها تغییر دهد و بهطور بالقوه گسلهایی را كه با تجمع تنش و آمادگی گسیختگی مواجهند، تحریك به گسیختگی كند.
گسلهای ری و كهریزك در زیر محدوده جنوبی جنوب تهران (نزدیك منطقه ۱۸، ۱۹ و ۲۰ و كهریزك) قرار دارند و بالقوه فعالند. فرونشست ممكن است تنش را افزایش دهد. تغییرات تنش ناشی از فرونشست میتواند لرزهخیزی كم ژرفا را آغاز كند. استخراج سریع آبهای زیرزمینی در دشت ورامین (فرونشست حدود ۳۶ سانتیمتر در سال) میتواند موجب تحریك گسلهای پیشوا و ایوانكی و افزایش خطر گسیختگی این گسلها شود.
حذف آبهای زیرزمینی فشار منفذی را كاهش میدهد و تنش موثر بر گسلها را افزایش میدهد. فرونشست گسلها را از حالت قفل خارج و آنها را مستعد لغزش میكند . بیشتر لرزهخیزیهای ناشی از فرونشست معمولا بزرگای كمتر از ۵ دارند، اما در منطقهای با خطر بالا مانند تهران، اولا حتی زلزلههای كوچك نیز میتوانند به زیرساختها آسیب برسانند و ضمنا نگرانی عمده تحریك گسلها برای رخداد گسلش در ابعاد بزرگتر و بنابراین زمینلرزهای با بزرگای بیش از ۶ در محدوده شهری تهران است.
چنین زمینلرزههایی به دلیل وقوع فرونشست ایجاد نمیشوند، بلكه این گسلها برای وقوع زمینلرزهای در این اندازه آمادهاند و فقط فرونشست و تغییر تنش در آبرفتهای نزدیك به سطح زمین به عنوان آخرین محرك عمل میكند. اگر فرونشست با نرخ فعلی حدود ۲۵ تا ۳۱ سانتیمتر در سال در محدود تهران و پیرامون آن ادامه یابد، میتواند موجب افزایش فشار بر گسلهای جنوب و مركز تهران شود كه خطر زلزله با بزرگای ۶ یا بیشتر را افزایش میدهد.
این پدیده موجب بیثبات كردن ساختمانهایی میشود كه از قبل با تركهای فرونشست ضعیف شدهاند. مختل كردن سیستم متروی تهران كه از مناطق فرونشست و گسله نیز عبور میكند قابل انتظار است. كاهش چنین روندی تنها با توقف رشد جمعیت در استان تهران و مهاجرت معكوس از آن قابل تصور است.
محدودیتها در حفر چاه كه اكنون در حومه شهر بهطور ضعیفی اعمال میشود و برنامههایی برای پروژههای تغذیه مصنوعی آبخوانها و تصفیه فاضلاب و استفاده مجدد از آب بازیابی و تصفیه شده كه تاكنون به صورت محدود اجرا شده از فعالیتهای در جهت كاهش ریسك فرونشست زمین است.
مطالب مرتبط: