آلودگی هوا یكی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی و بهداشتی ایران است. گازها و ذرات معلق به ویژه PM۲,۵ و PM۱۰ ناشی از منابع مختلف انسانی و طبیعی (خودروها، صنایع، نیروگاهها، سوختهای فسیلی سنگین، دود زباله، ریزگردها) سلامت عمومی را تهدید میكنند
به گزارش پایگاه خبری بهرهورنیوز به نقل از تعادل، مواجهه بلندمدت با این ذرات تأثیرات جدی بر دستگاههای تنفسی، قلبی-عروقی و عملكرد كلی بدن دارد. در سالهای اخیر، نهادهای بهداشت و محیط زیست ایران آمارهایی منتشر كردهاند كه نشان میدهد تعداد مرگهای منتسب به آلودگی هوا در ایران رو به افزایش است، و هزینههای مادی و اجتماعی ناشی از این وضعیت بسیار سنگین است.
همزمان با روز جهانی بهداشت محیط با شعار «هوای سالم و مردم سالمتر»، دكتر عباس شاهسونی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی، نسبت به ابعاد نگرانكننده بحران آلودگی هوا در ایران و جهان هشدار داد. آلودگی هوا دومین عامل مرگ زودرس در جهان است و سالانه بیش از ۸.۱ میلیون نفر جان خود را به دلیل آن از دست میدهند؛ آماری كه نشان میدهد از هر هشت مرگ یك مورد مستقیما به آلودگی هوا مربوط است.
شاهسونی با اشاره به مطالعات ملی انجامشده در سال ۱۴۰۳، اعلام كرد در شهرهای مورد مطالعه با جمعیتی بالغ بر ۵۷میلیون نفر، بیش از ۳۵ هزار و ۵۴۰ مرگ منتسب به مواجهه طولانیمدت با ذرات معلق PM۲.۵ ثبت شده است؛ تنها در تهران مرگ بیش از ۷ هزار نفر به این آلاینده ارتباط دارد. بهجز هزینههای انسانی، بار اقتصادی آلودگی هوا نیز سنگین است.
شاهسونی خسارت اقتصادی ناشی از مرگهای مرتبط با آلودگی هوا در سال گذشته را معادل ۱۳.۹۴ میلیارد دلار برآورد و تاكید كرد كه اجرای ناقص قانون هوای پاك و ضعف در اسقاط خودروهای فرسوده، ارتقای سوخت و توسعه حملونقل عمومی، از مهمترین موانع بهبود كیفیت هواست.
آمار مرگ و میر و هشداری كه جدی گرفته نمیشود
مطابق با اعلام خبرگزاریها، تعداد مرگهای منتسب به آلودگی هوا در ایران برای سال ۲۰۲۴ حدود ۳۵/۵۴۰ نفر برآورد شده است. در سال ۱۴۰۲، تعداد مرگهای ثبتشده به علت آلودگی هوا ۳۰/۶۹۲ نفر بوده است، كه افزایشی نسبت به سال قبل نشان میدهد. در تهران نیز در سال گذشته، بیش از ۷/۳۴۲ مورد مرگ منتسب به مواجهه بلندمدت با PM۲,۵ گزارش شده است. همچنین در گزارش WHO نیز آمده است كه در مجموع، آلودگی محیطی بیرونی و آلودگی هوای خانگی باعث حدود ۷ میلیون مرگ زودرس در سال هستند.
هزینههای اقتصادی و بهداشتی
هزینه كلی آلودگی هوا در ایران در سال اخیر حدود ۱۲ میلیارد دلار برآورد شده است . نظام بهداشتی كشور نیز هزینهای معادل بیش از ۴ میلیارد دلار را فقط بابت مراقبتهای بهداشتی مرتبط با بیماریها و مرگهای ناشی از آلودگی پرداخت كرده است.
اثرات اقتصادی آلودگی هوا
هزینه درمان مستقیم: مراجعه به بیمارستان، بستری شدن، مراقبتهای تخصصی، دارو.
هزینه غیرمستقیم: كاهش بهرهوری كارگران، مرخصیهای بیماری، افراد توان كار كمتر شده، زمان از دست رفته كاری، كاهش كیفیت زندگی، پیامدهایی مانند افزایش هزینههای حملونقل اگر افراد مجبور شوند برای دوری از هوای بد از وسایل خاص یا فیلترها استفاده كنند.
هزینه آسیب به زیرساختها و محیط زیست: رسوبات آلاینده بر ساختمانها، افزایش نیاز به نظافت، كاهش دوام تاسیسات، خسارت به خودروها، كاهش دید، هزینههای مرتبط با كاهش گردشگری یا فعالیت شهری.
اثرات اجتماعی و روانی
افزایش نابرابری: مناطقی با درآمد پایین معمولا دسترسی كمتری به مراقبتهای بهداشتی دارند، وسایل پاككننده هوا ندارند، در معرض آلایندهها زندگی میكنند (مثلا نزدیك به كارخانهها یا خیابانهای پرتردد) .
كمبود آگاهی عمومی یا اطلاعرسانی ناكافی: مردم ممكن است ندانند خطرات آلودگی هوا چیست یا چگونه باید رفتار كنند.
اضطراب، استرس، كاهش كیفیت زندگی: وعده هوای پاك، تأخیر در برنامهریزی زندگی (مثلاًفعالیتهای خارج از خانه) و افزایش مرگ و میر موجب تلخی روانی جامعه میشود.
مقایسه با وضعیت جهانی
همانطور كه گفته شد، آلودگی هوا دومین عامل خطر مرگ در سطح جهانی است. ایران نیز در حد متوسط به بالا است؛ در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران آلودگی ذرات و دیگر آلایندهها بسیار بالاتر از استانداردهای سازمان جهانی بهداشت است. در برخی گزارشها، تهران تنها در ۱۲ روز از سال اخیر هوای پاك (از نظر PM۲,۵ كمتر از حد قابل قبول) داشته است. كشورهای دیگر نیز هزینههای مشابهی را تحمل میكنند، اما میزان نوسانات و شدت آلودگی در ایران با شرایط جوی نامساعد بیشتر است.
منابع آلودگی هوا متعدد و پیچیده اند
خسرو نیك افروز، كارشناس محیط زیست در این باره میگوید: مساله اینجاست كه برای كاهش آلودگی باید ابتدا منابع آلودگی را شناسایی كنیم، این منابع متعدد و پیچیدهاند از خودرو و موتور سیكلت گرفته تا نیروگاهها و صنایع و انتقال گرد و غبار از كشورهای همسایه.
او میافزاید: اما مساله اینجاست كه با شناسایی تمام این منابع آلودگی قوانینی كه در این زمینه و برای جلوگیری از افزایش آلودگی هوا وضع شده است ضمانت اجرایی لازم را ندارند. قانونهای متعددی هست، استانداردهایی وجود دارد، اما در زمینه نظارت بر تولید، كیفیت سوخت، معاینه فنی خودروها، نصب فیلترها و عملكرد سیستمهای گاز (مثلا كارخانهها) كمبود یا ضعف وجود دارد.
این كارشناس محیط زیست اظهار میدارد: یكی دیگر از مشكلات مساله زیرساختهای ناوگان حمل و نقل است. خودروهای فرسوده، سوختهایی كه كیفیت پایین دارند، نبود مناسب استفاده از فناوریهای پاك، محدودیت در حملونقل عمومی شهری یا ناكافی بودن آن.
او تاكید میكند: برای رفع آلودگی هوا یا كاهش آن راهحلهای كوتاهمدت (مثلا تعطیلی مدارس در روزهای بد، هشدار به مردم) كافی نیستند؛ باید سیاستهایی همچون نوسازی ناوگان، بهبود استاندارد كیفیت سوخت، كنترل صنایع آلاینده، توسعه حمل و نقل عمومی، مدیریت ریزگردها، همكاری بینبخشی و بیناستانی و بینالمللی اجرا شوند.
نگاه جامعه شناختی به معضل آلودگی هوا و بیتفاوتی مسئولان
فائزه مسلمی، كارشناس جامعهشناسی این مساله را از چند منظر مورد بررسی قرار میدهد و میگوید: اولین اتفاقی كه در مواجهه اشتباه با معضلات و مشكلات از سوی مسوولان صورت میگیرد پدید آوردن حس بیمسوولیتی در میان مردم است.
او میافزاید: مسوولان گاهی مسوولیت واقعی را بین نهادها تقسیم میكنند یا بروز مشكلات را به «شرایط بیرونی» یا «شرایط طبیعی» ربط میدهند (مثلا ریزگردها یا وارونگی هوا)، بدون اشاره به نقش عوامل انسانی، ضعف مدیریت یا كوتاهی در نظارت. این امر منجر به پدید آوردن حس بیمسوولیتی در میان عموم میشود و افراد احساس میكنند كاری از دستشان برنمیآید.
این كارشناس جامعهشناسی اظهار میدارد: در بسیاری از موارد، سیاستگذارها به دنبال راهحلهایی هستند كه در كوتاهمدت آثار ملموس داشته باشند (مثلا تعطیلی مدارس در روزهای بد، كاهش ساعت كاری)، نه راهحلهای ریشهای كه مستلزم سرمایهگذاری، سیاستهای سختتر و تغییر ساختاریاند.
محدودیتهای سیاسی و اقتصادی
مسلمی میگوید: فشار اقتصادی، تحریمها، كمبود بودجه، اولویتهای دیگر مثل رشد اقتصادی، اشتغال، امنیت ملی باعث میشود مسائل محیط زیست نادیده گرفته شوند یا در اولویت پایینتر قرار گیرند. هر چند اینها موانعی جدیاند ولی نباید بهانه شوند.
او میافزاید: اگرچه مردم تا حدی از وضعیت آلودگی آگاهی دارند و آن را تجربه میكنند، اما ساختارهایی كه مردم را در تصمیمگیری دخیل كنند، محدود بودهاند. رسانهها، فعالان محیط زیست، دانشگاهها تلاشهایی كردهاند، اما انسجام اجتماعی و ظرفیت اثرگذاری پایین است. افراد معمولا احساس میكنند قدرتشان كم است.
انتظارات نابهجا یا فقدان شفافیت
گاهی سیاستها اعلام میشوند اما جزییات اجرا، زمانبندی، منبع مالی، مسوولیت نظارتی مشخص نمیشود. جامعهشناسان تأكید میكنند كه نبود شفافیت در عملكرد، گزارشدهی و پاسخگویی باعث كاهش اعتماد عمومی میشود و بیتفاوتی را تشدید میكند.
از سوی دیگر تأكید بر این است كه آلودگی هوا بیش از همه بر گروههای آسیبپذیر تأثیر دارد. فقرا، كسانی كه در مناطق پرترافیك، نزدیك صنایع، یا در محلات با خدمات عمومی ضعیف زندگی میكنند. جامعهشناسان معتقدند مسوولان غالبا به توزیع نابرابر زیانها توجه نمیكنند یا نمیخواهند چون مداخلات هزینهبرند.
آلودگی هوا، بحرانی همگانی
آلودگی هوا در ایران یك بحران همگانی است كه به شكل جدی بر سلامت، اقتصاد، اجتماع و كیفیت زندگی تأثیر میگذارد. مرگهای منتسب به آلودگی هوا عددی در دهها هزار نفر است، هزینههای مستقیم و غیرمستقیم سنگینی بر دوش جامعه است، و اگر روند موجود ادامه یابد، پیامدها بسیار سختتر خواهد بود.
نظرات كارشناسان محیط زیست تأكید بر ضرورت اقدام قاطع، قوانین سختتر و فناوری پاك دارد؛ نظرات جامعهشناسان اما بیشتر بر مسوولیت اجتماعی، عدالت، شفافیت و مشاركت عمومی تأكید دارند. هر دو گروه معتقدند كه بیتفاوتی مسوولان ناشی از تركیبی از ضعف ساختاری، اولویتهای كوتاهمدت و محدودیتهای سیاسی و اقتصادی است.
براساس آخرین گزارش بانك جهانی، ۱۱.۴ درصد از كل مرگ و میرهای جهانی در سال ۲۰۲۲ به علت مواجهه با PM۲.۵ است. همچنین مواجهه با PM۲.۵ باعث ۳۰ تا ۳۳ درصد از مرگ و میرهای جهانی به علت بیماریهای مزمن انسداد ریوی، ۲۰ تا ۲۶ درصد از مرگ و میرهای جهانی ناشی از بیماریهای ایسكمیك قلبی و سكته مغزی و ۱۹ تا ۲۰ درصد از مرگ و میرهای جهانی ناشی از سرطان ریه، اختلالات نوزادان و دیابت نوع ۲ شده است. آلودگی هوا، هر سال باعث ۵۷۰۰۰۰ مرگ در كودكان زیر ۵ سال میشود.
مطالب مرتبط:
اثرات یک نابهرهوری: آلودگی هوا ریسک خونریزی مغزی را افزایش میدهد