«بهره‌وری نیروی کار» ایران و کشورهای آسیایی زیر ذره‌بین

دکتر حمیدرضا نایبی، پژوهشگر حوزه های مدیریت، بهره وری و برنامه ریزی در تحلیلی به مقایسه «بهره وری نیروی کار» بخش های مختلف اقتصادی ایران با کشورهای منتخب آسیایی در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰ و بر پایه داده های آمارنامه سازمان بهره وری آسیایی (APO) پرداخته و نوشته است که با بررسی روند تغییرات بهره وری نیروی کار در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ مشخص می شود که بهره وری نیروی کار در کشورهای منتخب روی هم رفته فزاینده بوده و متوسط رشد سالانه کشورهای ژاپن، کره جنوبی، چین، ترکیه، مالزی، اندونزی و ایران در دامنه ۲ تا ۳.۵ درصد قرار گرفته است

به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، دکتر حمیدرضا نایبی در این تحلیل نوشته است:

در آینده و با توجه به پدیده رو به رشد پیری جمعیت، دسترسی سخت تر به نیروی کار ماهر، افزایش رفاه نسبی برخی کشورها و تغییر فلسفه کار، تغییر تمایلات نسل های جدید نسبت به کار، رشد اقتصادی کشورها عمدتا متکی بر رشد بهره وری نیروی کار خواهد شد.

در اقتصادهای در حال توسعه طی دوره ۲۰۱۱-۲۰۱۹ رشد اقتصادی سالانه ۵.۵ درصد تجربه شد و بهره وری هر ساعت کار سالانه ۵.۲ درصد افزایش یافت و افزایش کل ساعات کار و اشتغال فقط ۰.۳ درصد بوده است، به گفته دیگر بهره وری نیروی کار عامل اصلی رشد اقتصادی بوده است.

عواملی چون تعمیق سرمایه یا همان مجهزسازی کارگاه به ماشین‌آلات و تجهیزات و سپس سرمایه گذاری در فناوری های اطلاعات و ارتباطات به ترتیب ۷۰ و ۱۰ درصد رشد بهره وری نیروی کار را تشکیل داده است و کیفیت بخشی به نیروی کار و بهره وری سایر عوامل یا اصطلاحا TFP حداکثر ۲۰ درصد باقی مانده را تشکیل داده است. (Total Economy Database, summary tables, April 2023, The Conference Board.)

در گزارشهای بین المللی و رسمی بهره وری عموما به آمار رشد بهره وری اشاره می شود تا میزان تغییرات ایجاد شده در اثر سیاست های جدید و همچنین سرعت سبقت گرفتن اقتصادها از یکدیگر مشخص شده، اما نباید از شکاف سطح بهره وری نیروی کار ایران با سایر کشورها غافل شد تا به این وسیله از تلاشی که باید صوت گیرد برای کاهش شکاف نیز آگاه بشویم.

در این تحلیل، شاخص بهره وری نیروی کار بخش های کشاورزی، صنایع کارخانه ای، آب، برق و گاز، ساختمان، حمل و نقل و ارتباطات و بازرگانی ایران با کشورهای ترکیه، مالزی، چین، اندونزی، ژاپن و کره جنوبی در سه مقطع زمانی ۲۰۰۰، ۲۰۱۰ و ۲۰۲۲ محاسبه و مقایسه شده است که نتایج آن در جداول ۱ و ۲ آمده است.

ترکیه کشور همسایه، شریک و در عین حال رقیب منطقه ای ایران محسوب می شود، مالزی و اندونزی دو کشور اسلامی دارای اقتصاد و جمعیت قابل توجه در جهان هستند و امکان توسعه ارتباطات با آنها برای ایران تا حدود زیادی فراهم بوده، چین بزرگ ترین و شگفتی ساز ترین رشد اقتصادی جهان را دارد که توجه جهانیان را به خود جلب کرده و در پایان ژاپن و کره جنوبی سرآمدان سنتی فناوری و پیشرفت در آسیا محسوب می شوند. مسئولان اقتصادی کشور، گروه های بزرگ اقتصادی با فعالیت های متنوع و شرکت های صادرات و واردات و پژوهشگران از جمله بهره برداران بالقوه این گزارش هستند.

در باب بهره وری نیروی کار

«بهره وری نیروی کار» یک شاخص مرجع اقتصادی است که نشان دهنده میزان پیشرفت فناوری، مدیریت و سرمایه انسانی در اقتصاد بوده و از تقسیم ارزش افزوده یک فعالیت اقتصادی بر تعداد شاغلان و یا مجموع ساعات کار شاغلان در آن فعالیت به دست می آید، بالا بودن بهره وری نشان دهنده بهره برداری مؤثر تر از ظرفیت های نیروی کار بوده و بر عکس پایین بودن آن نشانه اتلاف نیروی کار شرکت، سازمان یا اقتصاد است.

سطح مهارت کارکنان، تجهیزات مناسب و کافی، شرایط فیزیکی محل کار، روابط و فرهنگ کار، جبران خدمات شایسته کارکنان، کارایی بازار کار، پویایی کسب و کار و پیشرفتگی بازار کالا و خدمات از جمله معروف ترین عوامل موثر بر «بهره وری نیروی کار» محسوب می شود.

به دلیل در دسترس بودن داده های پایه مورد نیاز برای محاسبه و سادگی آن، «بهره وری نیروی کار» رایج ترین شاخص بهره وری است که در سطح فعالیت های اقتصادی کشورهای مختلف محاسبه شده و آمار آن توسط مراجع معتبر بین المللی منتشر می شود. بهره وری سرمایه، انرژی، مصارف و بهره وری عوامل کل TFP از جمله دیگر شاخص های مرجع بهره وری نام برده می شوند.

به منظور مقایسه معنی دار بهره وری نیروی کار کشورها و به شکلی که متأثر از نوسانات نرخ دلار مبادله ای در بازار ارز نباشد، می توان از آمار ارزش افزوده کشورها به نرخ دلار بین المللی بر پایه قدرت خرید واقعی Purchasing Power Parity (ppp) استفاده کرد و به همین منظور در این گزارش از آمار ارزش افزوده بر پایه ppp و شاغلان مندرج در آمارنامه ۲۰۲۴ سازمان بهره وری آسیایی APO استفاده شده است که در ادامه و به تفکیک فعالیت ها خواهد آمد.

به موجب آمار نامه بهره وری سازمان بهره وری آسیایی (APO) در سال ۲۰۲۲ بهره وری یک ساعت کار ترکیه ۴۸.۵، چین ۱۸ و  ایران ۲۸.۳ دلار با نرخ دلار بین المللی قدرت برابری خرید ۲۰۲۲ یا ppp محاسبه شده و متوسط رشد سالانه این شاخص در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ به ترتیب ۰.۴، ۸.۴ و ۳.۴ درصد تجربه شده است. در صورت حفظ وضع موجود، در حدود ۱۶ سال طول می کشد برای اینکه بهره وری نیروی کار ایران با ترکیه برابر شود و این مدت برای چین ۱۳ سال است.

مقایسه بهره وری نیروی کار ایران با چند کشور منتخب به تفکیک بخش های اقتصادی

یک – آمار بهره وری نیروی کار بخش «کشاورزی»

در سال ۲۰۲۲ بالاترین بهره وری نیروی کار بخش کشاورزی در این نمونه متعلق به مالزی است با ۵۶ هزار دلار بر شاغل و چین با ۱۳ هزار دلار بر شاغل پایین ترین بهره وری را دارد. بین سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ رشد بهره وری در بخش کشاورزی نسبتا یکنواخت و مستمر بوده و چین و ژاپن با رشد سالانه ۶.۹ و ۰.۱ درصد بیشترین و کمترین رشد بهره وری نیروی کار را تجربه کردند.

در سال ۲۰۲۲ سطح بهره وری بخش کشاورزی ایران ۴۰ هزار دلار بر شاغل محاسبه شده که در این نمونه پس از مالزی در ردیف دوم قرار می گیرد و رشد آن در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ سالانه ۲ درصد بوده که یک عملکرد متوسط این نمونه محسوب می شود.

دو – آمار بهره وری نیروی کار «صنایع کارخانه ای Manufacturing»

در سال ۲۰۲۲ بالاترین بهره وری نیروی کار صنایع کارخانه ای در این نمونه متعلق به کره جنوبی است با ۱۶۴ هزار دلار بر شاغل و اندونزی با ۴۲ هزار دلار بر شاغل پایین ترین بهره وری نیروی کار را دارد. بین سال های ۲۰۰۰ تل ۲۰۲۲ رشد بهره وری نیروی کار صنایع کارخانه ای در تمام هفت کشور افزاینده، نامتوازن و بعضاً پر شتاب بوده و چین و ژاپن با رشد سالانه ۷.۴ و ۱.۸ درصد بیشترین و کمترین رشد را تجربه کردند.

بهره وری صنایع کارخانه ای ایران در سال ۲۰۲۲ رقم ۶۸ هزار دلار بر شاغل محاسبه شده که رتبه ضعیف این نمونه است و رشد آن در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ سالانه ۳.۵ درصد بوده که در این نمونه یک عملکرد متوسط محسوب می گردد. شکاف بهره وری نیروی کار صنایع کارخانه ای ایران با کشورهای این نمونه در سال ۲۰۰۰ قابل توجه بود که در سال ۲۰۱۰ رو به کاهش گذاشت و مجددا در سال ۲۰۲۲ عمق شکاف به رقم بالاتر از شکاف سال ۲۰۰۰ رسید.

از همین نویسنده بخوانید

گزارش پایش ملی محیط کسب و کار ایران و یک سؤال از دکتر پزشکیان

نقدی بر کیفیت برنامه های وزیران پیشنهادی در دولت مسعود

دانشگاه بهره‌ور؛ شاید وقتی دیگر؟!

نگاه بهره‌ورانه به رویدادی ورزشی: حکایتی از نبود همزمان کارایی و اثربخشی

 نقش فراموش‌شده سازمان برنامه و بودجه در ارتقای بهره‌وری

سه – آمار بهره وری نیروی کار «آب، برق و گاز»

در سال ۲۰۲۲ و در این نمونه بالاترین بهره وری نیروی کار بخش آب، برق و گاز متعلق به کره جنوبی است با ۷۴۶ هزار دلار بر شاغل و چین با ۱۶۵ هزار دلار بر شاغل پایین ترین بهره وری نیروی کار را دارد. بین سال های ۲۰۰۰ تل ۲۰۲۲ رشد بهره وری نیروی کار در بخش آب، برق و گاز نامتوازن و نسبتا یکنواخت بوده و چین و ترکیه با رشد سالانه ۸.۱ و ۱.۷- درصد بیشترین و کمترین رشد بهره وری نیروی کار را تجربه کردند.

بهره وری بخش آب، برق و گاز ایران در سال ۲۰۲۲ عدد ۲۸۳ هزار دلار بر شاغل محاسبه شده که میانه این نمونه قرار می گیرد و رشد آن در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ سالانه ۲.۷ درصد بوده که در این نمونه یک عملکرد متوسط محسوب می گردد.

شکاف بهره وری نیروی کار بخش آب، برق و گاز ایران در سال ۲۰۲۲ در مقایسه با ۲۰۰۰ کاهش یافته است و تفاوت نمونه کشورهای بررسی شده بر می گردد به سوخت پایه مورد استفاده در هر کشور که در چین ذغال سنگ بوده و انتظار می رود در کره جنوبی گاز باشد.

چهار- آمار بهره وری نیروی کار «ساختمان»

در سال ۲۰۲۲ و در این نمونه بالاترین بهره وری نیروی کار بخش ساختمان متعلق به ترکیه است با ۹۶ هزار دلار بر شاغل و ایران با ۲۱ هزار دلار بر شاغل پایین ترین بهره وری نیروی کار را دارد. بین سال های ۲۰۰۰ تل ۲۰۲۲ رشد بهره وری نیروی کار در بخش ساختمان یکنواخت و متوازن بوده و چین و ایران با رشد سالانه ۷.۶ و ۱.۱- درصد بیشترین و کمترین رشد بهره وری را تجربه کردند. در این نمونه ترکیه پس از چین با رشد سالانه ۳.۱ درصد پس از چین رتبه دوم بهره وری را به خود اختصاص داده است.

بخش ساختمان به دلیل اتکای اصلی بر عامل نیروی کار و نفوذ کم رشد فناوری های اطلاعات و ارتباط در این بخش و تنوع بسیار زیاد مقیاس ها و فعالیت ها در زنجیره ارزش بخش ساختمان از رشد بهره وری نیروی کار نسبتا کندی برخوردار بوده است. در این بخش شکاف بهره وری نیروی ایران در سال های ۲۰۰۰، ۲۰۱۰ و ۲۰۲۲ دائما افزایش یافته است و این عقب ماندگی نسبت به اندونزی ۵ برابر، مالزی ۴ برابر و ترکیه ۳ برابر شده است.

پنج – آمار بهره وری نیروی کار «بازرگانی»

در سال ۲۰۲۲ بالاترین بهره وری نیروی کار بخش بازرگانی در این نمونه متعلق به ترکیه است با ۹۲ هزار دلار بر شاغل و اندونزی با ۲۰ هزار دلار بر شاغل پایین ترین بهره وری نیروی کار را دارد. بین سال های ۲۰۰۰ تل ۲۰۲۲ رشد بهره وری نیروی کار در بخش بازرگانی نسبتا یکنواخت اما نامتوازن بوده و چین و ژاپن با رشد سالانه ۶.۵ و ۰.۲- درصد بیشترین و کمترین رشد بهره وری نیروی کار را تجربه کردند.

بهره وری بخش بازرگانی ایران در سال ۲۰۲۲ عدد ۴۸ هزار دلار بر شاغل محاسبه شده که در رتبه میانه این نمونه قرار می گیرد و رشد آن در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ سالانه ۰.۱- درصد بوده که در این نمونه یک عملکرد ضعیف محسوب می گردد.

بخش بازرگانی نیز عمدتا متکی بر عامل نیروی کار بوده و از نفوذ فناوری کمتری برخوردار است و بهره وری نیروی کار ایران در سال های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ در وضعیت نسبی مناسبی در این نمونه کشورها قرار داشت اما در سال ۲۰۲۲ عقب افتادگی حاصل شد و بیشترین عقب افتادگی نسبت به ترکیه و سپس ژاپن به وجود آمد.

شش – آمار بهره وری نیروی کار «حمل و نقل و ارتباطات»

در سال ۲۰۲۲ بالاترین بهره وری نیروی کار بخش حمل و نقل و ارتباطات در این نمونه متعلق به ترکیه است با ۲۱۷ هزار دلار بر شاغل و چین با ۶۵ هزار دلار بر شاغل پایین ترین بهره وری نیروی کار را دارد. بین سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ رشد بهره وری نیروی کار در بخش حمل و نقل و ارتباطات نسبتا پرشتاب و نامتوازن بوده و اندونزی و ژاپن با رشد سالانه ۶.۷ و صفر درصد بیشترین و کمترین رشد را تجربه کردند.

بهره وری بخش حمل و نقل و ارتباطات ایران در سال ۲۰۲۲ عدد ۶۷ هزار دلار بر شاغل محاسبه شده که یک رتبه ضعیف در این نمونه است و رشد آن در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ سالانه ۳.۹ درصد بوده که در این نمونه یک عملکرد بالاتر از متوسط محسوب می گردد.

بر خلاف بخش های ساختمان و بازرگانی، فعالیت های حمل و نقل و ارتباطات بر عامل سرمایه فیزیکی و تا حدودی فناوری متکی می باشد که می تواند توجیه کننده افزایش شکاف بهره وری نیروی کار ایران با کشورهای بررسی شده باشد. بیشترین عقب ماندگی بهره وری ایران در حمل و نقل و ارتباطات با ترکیه و سپس مالزی ایجاد شده است که می تواند موضوع مطالعات تطبیقی جهت الگو برداری از تجارب بهره وری آن دو کشور باشد.

جمع بندی

با بررسی روند تغییرات بهره وری نیروی کار در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ مشخص می شود که بهره وری نیروی کار در کشورهای منتخب روی هم رفته افزاینده بوده و متوسط رشد سالانه کشورهای ژاپن، کره جنوبی، چین، ترکیه، مالزی، اندونزی و ایران در دامنه ۲ تا ۳.۵ درصد قرار گرفته است و تا حدودی جبران کننده محدودیت های دسترسی به نیروی کار شده است، نیروی کاری که از لحاظ سنی رو به پیری می گذارد و با روی آمدن نسل های y و z از لحاظ نوع نگرش کارکنان نسبت به کار و عادات کاری و به خصوص پس از تجربه دورکاری دوران کرونا تغییراتی پیدا کرده است.

در بخش های حمل و نقل و ارتباطات و صنایع کارخانه ای بیشترین رشد بهره وری نیروی کار به مقدار متوسط ۳.۵ درصد در این هفت کشور تجربه شده و کمترین رشد در بخش های ساختمان و بازرگانی با مقادیر متوسط ۱.۹ و ۲.۲ تجربه شده است. دو کشور ترکیه و چین در اکثر بخش های اقتصادی بیشترین رشد بهره وری نیروی کار را تجربه کردند.

رشد مثبت بهره وری نیروی کار اکثر بخش های اقتصادی بررسی شده در دو دوره بلند مدت ۲۰۱۰-۲۰۲۲ نسبت به ۲۰۰۰-۲۰۱۰ اندکی کاهش یافته است و کاهش نرخ رشد در صنایع کارخانه ای و حمل و نقل و ارتباطات معنی دار تر بوده است. گزاره های بین المللی حکایت از آن دارد که تعمیق سرمایه که با مجهز سازی کارگاه ها به ماشین و تجهیزات بیشتر ایجاد می شود و پس از آن افزایش کیفیت نیروی کار مهمترین عوامل مؤثر بر بهره وری نیروی کار هستند.

اما برای بررسی تأثیر عوامل نام برده شده در سطح فعالیت های اقتصادی نیاز است به انجام مطالعات تکمیلی و همراه با فراهم شدن دسترسی به داده های معتبر بین المللی در سطح فعالیت های اقتصادی. در مورد سهم سایر عوامل مؤثر بر بهره وری نیروی کار که اصطلاحا بهره وری عوامل کل باقی مانده یا TFP نامیده می شود از جمله تغییرات سطح فناوری، اصلاحات ساختاری و تغییر ترکیب فعالیت های اقتصادی پیشران و پشتیبان، کارایی بازارهای و کیفیت حکمرانی، … نیاز است به انجام مطالعات تکمیلی تر که در حال حاضر این داده ها لااقل در نشریات سازمان بهره وری آسیایی یافت نمی شود.

مطالب مرتبط:

مهاجرت نخبگان و بهره‌وری نیروی کار؛ من خود به‌چشم خویشتن‌ دیدم که جانم می‌رود!!

در بهره‌وری، آنچه قابل سنجش نباشد، قابل مدیریت هم نیست

دروازه رشد بهره‌وری شرکت‌ها نیروی کار است

نیم قرن بهره‌وری زمین و نیروی کار