از اینستاگرام و یوتیوب که در داخل فیلتر شدهاند تا گوگل کلاد و شماری از سرویسهایی که درخواست کاربران ایرانی را با خطای ۴۰۳ پاسخ میدهند، دسترسی به اینترنت جهانی برای کاربران ایران میان دو دیوار قرار گرفته است. آزمایش ۱۰۰ سرویس بینالمللی نشان میدهد همه این محدودیتها را نمیتوان با یک عنوان توضیح داد؛ بخشی فیلترینگ داخلی است، بخشی سیاست شرکتهای خارجی و علت بخشی دیگر همچنان مبهم است.
به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، کاربر ایرانی برای رسیدن به بخشی از اینترنت جهانی فقط با فیلترینگ داخل کشور روبهرو نیست. حتی اگر از سد محدودیت داخلی عبور کند، ممکن است در مقصد با پیام«Forbidden»، خطای ۴۰۳ یا محدودیت جغرافیایی دیگری مواجه شود. بررسی ۱۰۰ وبسایت و سرویس بینالمللی در مرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی دستکم از دو سمت محدود میشود. بخشی از سرویسها در شبکه ایران مسدود شدهاند و بخشی دیگر درخواست رسیده از ایران را در سمت سرویس خارجی نمیپذیرند.
این آزمایش روی ۱۰۰ سرویس و وبسایت منتخب، یکبار از اتصال داخل ایران و یکبار از یک VPS در آلمان بهعنوان نقطه کنترل انجام شد. نتیجه اولیه این بود که صفحه اصلی ۶۴ سرویس از ایران پاسخ داد، در ۱۳ مورد شواهد قوی از فیلترینگ در سطح DNS مشاهده شد، ۱۲ سرویس از ایران با ۴۰۳ پاسخ دادند در حالی که همان درخواست از آلمان با این خطا مواجه نشد، در هفت مورد اتصال از ایران به نتیجه پایدار نرسید و منشا اختلال مشخص نشد و چهار سرویس نیز از هر دو نقطه ۴۰۳ برگرداندند. این آزمایش دسترسی به صفحه اصلی را میسنجد به همین دلیل بازشدن یک وبسایت لزوما به معنای امکان استفاده از آن نیست. برخی سرویسها هم نام ایران را در لیست خود ندارند.
فهرست مورد بررسی از دو بخش تشکیل شده است. ۵۰ وبسایت و سرویس جریاناصلی و پربازدید جهانی که با اتکا به رتبهبندیهای عمومی وب و سرویسهای اینترنتی انتخاب شدند و ۵۰ سرویس دیگر که به دلیل اهمیت آنها برای کاربران حرفهای و اقتصاد دیجیتال در حوزههایی مانند رایانش ابری، هوش مصنوعی، توسعه نرمافزار، ابزارهای کاری، طراحی و زیرساخت اینترنت به نمونه اضافه شدند. هدف این نمونهگیری ارائه تصویری از هر دو سوی مساله بود. هم اینترنت عمومی که کاربران روزمره با آن مواجهاند و هم خدماتی که برای فعالیت حرفهای و کسبوکارهای دیجیتال اهمیت دارند.
یک آدرس برای ۱۳ سایت متفاوت
روشنترین الگوی محدودیت داخلی در DNS دیده شد. هنگام درخواست از ایران، دامنه ۱۳ سرویس نامرتبط به یکدیگر به آدرس خصوصی ۱۰.۱۰.۳۴.۳۶ هدایت شدند. یوتیوب، فیسبوک، اینستاگرام، ردیت، X، تیکتاک، نتفلیکس، توئیچ، VK، تلگرام، دیسکورد، وردپرس (.com) و Quora در این گروه قرار گرفتند.
این بخش تقریبا همان چهره آشنای محدودیت اینترنت برای کاربران ایرانی است. تصمیم در سمت شبکه داخلی گرفته شده و درخواست پیش از رسیدن به سرویس مقصد منحرف یا متوقف میشود.
اما آزمایش در گروه دیگری از سایتها الگوی متفاوتی نشان داد. DNS درست کار میکرد، درخواست از شبکه ایران به زیرساخت خارجی میرسید و آنجا با پاسخ ۴۰۳ مواجه میشد. در حالی که همان سرویس از آلمان پاسخ دیگری میداد.
این تفاوت، دیوار دوم را نشان میدهد.
۱۲ پاسخ ۴۰۳ فقط برای ایران
آنالیتیکس، vmware، Booking.com، PayPal، eBay، گوگلکلاود، Atlassian، Notion، Miro، Gemini، Replit و Sentry در آزمایش از ایران ۴۰۳ برگرداندند، در حالی که درخواست نقطه کنترل آلمان با پاسخ غیر۴۰۳ مواجه شد. در این موارد برخلاف گروه اول، درخواست تا لایه HTTP پیش رفت.
اما ۴۰۳ در HTTP فقط به این معناست که سرور درخواست را دریافت کرده و از پاسخدادن به آن خودداری کرده است. این کد بهتنهایی نمیگوید چرا درخواست رد شده، چه کسی تصمیم را گرفته یا آیا علت آن تحریم، سیاست تجاری، مدیریت ریسک، کنترل صادرات یا تنظیمات یک سامانه امنیتی بوده است. به همین دلیل بررسی اسناد رسمی شرکتها برای این ۱۲ سرویس نتیجه یکسانی نداشت. بانک شواهد نیز ۴۰۳ را بدون سند تکمیلی «تحریم» تلقی نکرده است.
در برخی موارد پاسخ نسبتا روشن است. Google Cloud ایران را در اسناد رسمی خود در میان مناطقی قرار داده که دسترسی به برخی خدمات آن محدود است. در آزمایش نیز cloud.google.com از ایران ۴۰۳ و از آلمان ۲۰۰ برگرداند. اینجا رفتار فنی مشاهدهشده با سیاست اعلامشده شرکت سازگار است.
eBay نمونه روشن دیگری است. سیاست رسمی این شرکت محدودیتهایی را برای اشخاص و سازمانهای مستقر در ایران تعیین کرده است. در آزمایش نیز درخواست از ایران با ۴۰۳ مواجه شد و کنترل خارجی پاسخ عادی داشت. در این مورد، برخلاف بسیاری از ۴۰۳های اینترنت، هم شاهد فنی و هم سند عمومی شرکت وجود دارد.
در مجموعه محصولات Atlassian نیز اسناد رسمی برخی خدمات مانند Trello و Loom مستقیما محدودیت ایران را با الزامات تحریمی و تجاری مرتبط میکنند. دامنه اصلی Atlassian نیز در آزمایش از ایران ۴۰۳ و از آلمان ۲۰۰ داد. با این حال حتی در این مورد نمیتوان از سیاست چند محصول نتیجه گرفت که همه محصولات شرکت دقیقا با یک قاعده اداره میشوند.
Miro نیز در شرایط استفاده و اسناد مربوط به کنترل صادرات محدودیتهایی برای ایران دارد. بنابراین ۴۰۳ مشاهدهشده از ایران با سیاست عمومی این شرکت سازگار است. اما در Notion و Sentry، با وجود تفاوت آشکار میان نتیجه ایران و آلمان، در بررسی اسناد عمومی شرکتها سیاست روشنی که ممنوعیت ایران را توضیح دهد پیدا نشد. درباره این دو سرویس آنچه فعلا میتوان گفت فقط این است که درخواست ایران ۴۰۳ گرفته و علت عمومی این تفاوت روشن نیست.
این تفاوت اهمیت دارد. عبارت «سرویسهای تحریمشده» همه این وضعیتها را زیر یک عنوان قرار میدهد، در حالی که شواهد نشان میدهد با چند نوع تصمیم متفاوت روبهرو هستیم.
آیا AWS و Google ایران را در سطح زیرساخت میبندند؟
یکی از توضیحهای محتمل برای فراوانی خطای ۴۰۳ این است که مسدودسازی نه در خود سرویس، بلکه در زیرساخت ابری یا شبکه توزیع محتوا اتفاق بیفتد. بسیاری از وبسایتهای جهان پشت CloudFront آمازون، کلادفلر، آکامای، فستکی یا زیرساخت گوگل قرار دارند و پاسخ ۴۰۳ نیز ممکن است از همین لایهها تولید شود.
دادههای این آزمایش اما از فرض «مسدودسازی سراسری ایران توسط یک دیتاسنتر یا CDN» پشتیبانی نمیکند.
در میان سایتهایی که نشانههای AWS CloudFront در مسیر آنها مشاهده شد، رفتار یکسان نبود. آمازون، AWS، IMDb و JetBrains از ایران پاسخ دادند، در حالی که Booking.com و Atlassian روی زیرساخت مشابه از ایران ۴۰۳ گرفتند. درباره کلادفلر نیز همین تفاوت دیده شد. برخی سرویسها روی این زیرساخت از ایران باز بودند، برخی ۴۰۳ دادند و برخی دیگر اساسا پیش از رسیدن به آن در شبکه ایران فیلتر شده بودند.
این نتیجه یک تمایز مهم ایجاد میکند، زیرساختی که پاسخ ۴۰۳ را اجرا میکند الزاما نهادی نیست که تصمیم مسدودسازی را گرفته است. صاحب یک وبسایت میتواند روی CDN یا WAF خود قاعده جغرافیایی تعریف کند و همان زیرساخت درخواست ایران را رد کند. بنابراین مشاهده عبارت CloudFront، کلادفلر یا گوگل در پاسخ فنی نمیتواند بهتنهایی مسئولیت تصمیم را به AWS، کلادفلر یا گوگل نسبت دهد. این قاعده از ابتدا در روش تحقیق لحاظ شده است.
نمونه گوگل نیز همین پیچیدگی را نشان میدهد. صفحه اصلی گوگل در آزمایش از ایران ۲۰۰ گرفت، یوتیوب در ایران در سطح DNS به آدرس خصوصی هدایت شد و Google Cloud و جمنای پس از رسیدن درخواست به سمت خارجی ۴۰۳ دادند. یک شرکت و زیرساختهای مرتبط با آن، سه وضعیت کاملا متفاوت ایجاد کردهاند.
هر محدودیتی تحریم نیست
لایه حقوقی ماجرا نیز بهاندازه لایه فنی پیچیده است. تحریمهای آمریکا علیه ایران گستردهاند، اما این گزاره که «شرکت آمریکایی حق ارائه هیچ سرویس اینترنتی به ایران ندارد» درست نیست. وزارت خزانهداری آمریکا در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۲ با صدور مجوز عمومی ایران D-2 دامنه خدمات و فناوریهایی را که میتوانستند با وجود تحریمها در اختیار کاربران ایرانی قرار گیرند گسترش داد.
هدف اعلامشده OFAC در ظاهر حمایت از دسترسی مردم ایران به ابزارهای ارتباطی بود. این مجوز طیفی از خدمات و نرمافزارهای مرتبط با ارتباطات اینترنتی، از پیامرسانی، ایمیل و شبکههای اجتماعی تا اشتراک عکس و ویدئو، مرور وب، پلتفرمهای همکاری و ویدئوکنفرانس، آموزش آنلاین، ترجمه، نقشه و احراز هویت را دربر میگرفت و ارائه برخی خدمات ابری رایگان یا پولی پشتیبان این فعالیتها را نیز مجاز میکرد.
OFAC حتی در برخی موارد تصریح کرده بود ارائهدهندگان خدمات ابری لازم نیست تکتک کاربران نهایی ایرانی را جداگانه بررسی کنند، مشروط بر اینکه سرویس ارائهشده در محدوده فعالیتهای مجاز قرار داشته باشد.
D-2 البته مجوزی برای ارائه هر نوع محصول فناوری به ایران نبود. نوع نرمافزار و خدمت، کاربرد آن، طبقهبندی صادراتی، شیوه پرداخت و هویت طرف معامله همچنان میتواند وضعیت حقوقی را تغییر دهد؛ برای مثال نمیتوان یک سرویس پرداخت مانند PayPal را با شبکه اجتماعی یا ابزار همکاری آنلاین یکسان ارزیابی کرد. از ۱۷ می ۲۰۲۴ نیز OFAC مفاد D-2 را با اصلاحاتی مستقیما وارد مقررات تحریم ایران در ۳۱ CFR §۵۶۰.۵۴۰ کرد و این ماده جایگزین مجوز مستقل D-2 شد. بنابراین در وضعیت فعلی، §۵۶۰.۵۴۰ مرجع دقیقتری برای بررسی خدمات اینترنتی مجاز به ایران است.
همین چارچوب حقوقی مشخص نمیکند چه مقدار از محدودیت کاربران ایرانی مستقیما ناشی از الزام قانونی و چه مقدار نتیجه سیاست محافظهکارانه شرکتها برای کاهش ریسک تحریم و کنترل صادرات است؟ دادههای این گزارش پاسخ حقوقی قطعی به این سؤال نمیدهند، اما نشان میدهند نمیتوان همه محدودیتها را صرفا با عبارت «تحریم آمریکا» توضیح داد.
بعضی شرکتها ایران را صریحا در سیاستهای خود منع کردهاند، بعضی فقط برخی محصولات یا خدمات پولی را محدود میکنند، در برخی دیگر ایران در فهرست کشورهای پشتیبانیشده نیست و در مواردی مانند Notion و Sentry کاربر ایرانی با خطای ۴۰۳ مواجه میشود، بدون آنکه در اسناد عمومی بررسیشده توضیح روشنی برای مبنای این محدودیت وجود داشته باشد. وجود §۵۶۰.۵۴۰ نیز نشان میدهد تحریمهای آمریکا بهخودیخود به این معنا نیست که همه خدمات اینترنتی و ابری باید برای کاربران ایرانی مسدود باشند.
بازشدن سایت به معنای دسترسی به سرویس نیست
۶۴ سایت از ۱۰۰ مورد بررسیشده در آزمایش HTTP از ایران پاسخ دادند؛ اما این عدد را نباید به این معنا گرفت که ۶۴ سرویس بدون محدودیت در اختیار کاربر ایرانی هستند.
برای نمونه، بازشدن chatgpt.com فقط نشان میدهد صفحه اصلی از IP آزمایششده پاسخ داده است. این آزمایش درباره امکان ورود به حساب، API، پرداخت یا ادامه استفاده از محصول مبهم است. همین وضعیت میتواند درباره Adobe، گیتهاب، اسپاتیفای، فیگما، سرویسهای ابری و دهها محصول دیگر نیز وجود داشته باشد.
به همین دلیل اعداد این گزارش بیش از آنکه اندازه «اینترنت قابل استفاده» را نشان دهند، تصویری از اولین لایه برخورد سرویسهای جهانی با یک درخواست اینترنتی از ایران ارائه میکنند.
اینترنت میان دو دروازه
آنچه از این ۱۰۰ سایت مورد آزمایش بیرون میآید یک فهرست ساده از سایتهای باز و بسته نیست. کاربر ایرانی در اینترنت جهانی با زنجیرهای از دروازهها روبهروست.
یک درخواست ممکن است پیش از خروج از کشور در DNS منحرف شود. ممکن است از شبکه ایران عبور کند اما در CDN یا WAF مقصد متوقف شود. ممکن است صفحه اصلی باز شود ولی هنگام ساخت حساب، ورود، استفاده از API یا پرداخت محدودیت ظاهر شود. در هر مرحله نیز تصمیمگیرنده میتواند متفاوت باشد مثلا دولت ایران، خود شرکت خارجی، سیاست compliance آن شرکت یا سامانهای که قواعد تعیینشده را اجرا میکند.
از سوی دیگر، تفاوت سیاست شرکتها و مجوزهای موجود در مقررات آمریکا نشان میدهد همه محدودیتهای خارجی را نیز نمیتوان بهسادگی «الزام تحریم» نامید.
نتیجه، اینترنتی است که دسترسی کاربر ایرانی در هر دو سوی مسیر میتواند متوقف شود؛ یک بار در داخل مرز و بار دیگر پس از رسیدن به مقصد. تفاوت اینجاست که درباره دیوار اول معمولا میدانیم چه نهادی آن را ساخته است، اما در دیوار دوم حتی دلیل ظاهرشدن یک صفحه ۴۰۳ نیز در بسیاری موارد برای کاربر توضیح داده نمیشود.
منبع: پیوست
مطالب مرتبط:
ایلان ماسک: استارلینک در آینده اکثریت اینترنت جهان را تأمین خواهد کرد
اینترنت دو بار فروخته میشود؛ اقتصاد پنهان فیلترشکن
تجارت الکترونیکی پشت دیوار محدودیت؛ درسهایی برای حکمرانی اینترنت در ایران
ایسپا: تنها ۷ درصد کاربران کاملا مخالف اتصال اینترنت پس از جنگ بودهاند