مجله بهره‌وری (۴۳): چشم انداز بهره‌وری و بهره‌وری انرژی در آسیا و ایران (بخش اول)

در این شماره از مجله بهره وری با نگاهی به «خلاصه مدیریتی» گزارش چشم‌انداز بهره‌وری ۲۰۲۶ که از سوی سازمان بهره وری آسیایی با محوریت «بهره‌وری انرژی، اثرات بهره‌وری و توسعه شاخص ترکیبی» منتشر شده، وضعیت ایران را مورد توجه قرار دادیم.

به گزارش پایگاه خبری بهره ورنیوز، در سال‌های اخیر، دستیابی به بهره‌وری پایدار به یک اولویت اصلی در سراسر منطقه آسیا و اقیانوسیه تبدیل شده است، زیرا اقتصادهای عضو APO با افزایش هزینه‌های انرژی، تشدید خطرات اقلیمی و فشار فزاینده برای حفظ رقابت‌پذیری اقتصادی مواجه هستند.

در این زمینه، بهبود بهره‌وری انرژی به عنوان یک استراتژی حیاتی که افزایش بهره‌وری را با پایداری زیست‌محیطی مرتبط می‌کند، ظهور کرده است. بهره‌وری انرژی – که به عنوان توانایی دستیابی به خروجی برابر یا بیشتر با ورودی انرژی کمتر تعریف می‌شود – مزایای دوگانه‌ای را ارائه می‌دهد: هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد و همزمان انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش می‌دهد و در نتیجه از اهداف اقتصادی و اقلیمی پشتیبانی می‌کند.

با درک این اهمیت استراتژیک، چشم‌انداز بهره‌وری APO 2026 بررسی می‌کند که چگونه بهره‌وری انرژی نتایج بهره‌وری را در بین اعضای سازمان بهره وری آسیایی شکل می‌دهد و چگونه می‌توانند مسیرهای خود را به سمت اقتصادهای مقاوم‌تر، با عملکرد بالا و با بهره‌وری انرژی بیشتر تقویت کنند.

با تکیه بر نسخه ۲۰۲۵ که تأثیرات مرتبط با آب و هوا بر بهره‌وری در کشاورزی، تولید و خدمات را بررسی کرده بود، نسخه ۲۰۲۶ رویکردی متمرکزتر و مبتنی بر بخش را اتخاذ می‌کند که بر پیامدهای بهره‌وری انرژی متمرکز است. در حالی که بهره‌وری انرژی بر همه بخش‌ها تأثیر می‌گذارد، تأثیرات آن به هیچ وجه یکسان نیست.

تفاوت در شدت انرژی، توانایی فناوری، ساختار سرمایه و وابستگی به منابع منجر به پویایی‌های مختلف بهره‌وری-بهره‌وری در اقتصادها و صنایع می‌شود. تولید همچنان پرمصرف‌ترین بخش انرژی است و بنابراین بیشترین فرصت‌ها را برای افزایش بهره‌وری از طریق بهینه‌سازی فرآیند، ارتقاء تجهیزات، سیستم‌های کنترل دیجیتال و اتوماسیون صنعتی ارائه می‌دهد.

کشاورزی همچنین از پیشرفت در سیستم‌های آبیاری، مکانیزاسیون، مدیریت نهاده‌ها و لجستیک زنجیره سرد، به ویژه در اقتصادهایی که کشاورزی همچنان سهم بزرگی از اشتغال و تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد، به طور قابل توجهی سود می‌برد. در همین حال، توانایی اندازه‌گیری، نظارت و ارزیابی این پیشرفت‌ها به شدت به کیفیت آمارهای ملی انرژی بستگی دارد.

یک چالش عمده در ارزیابی بهره‌وری انرژی در اقتصادهای عضو APO، دسترسی محدود به شاخص‌های بهره‌وری مستقیم و قابل اعتماد است. همانطور که در بررسی‌های جهانی و منطقه‌ای برجسته شده است، بسیاری از اقتصادها، به ویژه کشورهای کم‌درآمد و اعضای ASEAN، با شکاف‌های مداوم در گزارش‌دهی تراز انرژی، ناهماهنگی در ارزش‌های حرارتی، تفکیک محدود بخشی و اختلافات آماری قابل توجه بین عرضه و تقاضای کل انرژی مواجه هستند.

این محدودیت‌ها دقت معیارهای شدت انرژی را کاهش داده و مقایسه‌های بین اقتصادی را پیچیده می‌کند. برای پرداختن به این چالش، چشم‌انداز بهره‌وری APO 2026 چارچوبی اصلاح‌شده برای توسعه شاخص‌های بهره‌وری انرژی (EEI) ارائه می‌دهد که مبتنی بر استانداردهای بین‌المللی بوده و از مطالعات موردی کره جنوبی (ROK) و ژاپن الهام گرفته شده است. این چارچوب با ترکیب اصول ترمودینامیکی با داده‌های اقتصادی، مبنای منسجم‌تری برای نظارت بر بهبود بهره‌وری انرژی در سطوح ملی و بخشی فراهم می‌کند.

با در نظر گرفتن این شرایط، «چشم‌انداز بهره‌وری APO برای سال ۲۰۲۶» حول سه رکن تحلیلی تدوین شده است.

نخست، تحلیلی در سطح کلان به بررسی روابط میان بهره‌وری انرژی، بهره‌وری و پیامدهای زیست‌محیطی در اقتصادهای عضو APO می‌پردازد و ضمن شناسایی الگوهای ساختاری، ناهمگونی موجود در سطوح درآمدی را مشخص می‌کند.

دوم، تحلیل کشاورزی بررسی می‌کند که چگونه بهبود بهره‌وری انرژی بر بهره‌وری کشاورزی تأثیر می‌گذارد، با توجه ویژه به آبیاری، مکانیزاسیون، تنش‌های مرتبط با آب و هوا و تفاوت‌های بین گروه‌های اقتصادی با بهره‌وری بالا و پایین.

سوم، تحلیل تولید، بهبود بهره‌وری در سطح فرآیند، ارتقاء فناوری و استراتژی‌های درآمدی متفاوت مورد نیاز برای افزایش بهره‌وری در صنایع انرژی‌بر را بررسی می‌کند.

در نهایت، این گزارش یک چارچوب ساخت EEI هماهنگ و مبتنی بر داده را برای بهبود کیفیت اندازه‌گیری و پشتیبانی از معیارسنجی بین اقتصادی پیشنهاد می‌کند.

در نهایت، چشم‌انداز بهره‌وری APO 2026، بهره‌وری انرژی را به عنوان یک محرک اساسی رشد بهره‌وری پایدار قرار می‌دهد. این گزارش با ادغام شواهد تجربی، تحلیل‌های خاص بخش و یک چارچوب آماری تقویت‌شده، بینش‌های عملی ارائه می‌دهد که می‌تواند اقتصادهای عضو APO را در طراحی استراتژی‌های مؤثر نظارتی، فناوری و نهادی راهنمایی کند.

تقویت بهره‌وری انرژی نه تنها نتایج بهره‌وری را افزایش می‌دهد، بلکه از گذار گسترده‌تر به سمت سیستم‌های اقتصادی کم‌کربن، تاب‌آور و آماده برای آینده در سراسر منطقه آسیا و اقیانوسیه نیز پشتیبانی می‌کند.

وضعیت ایران؛ همه بخش‌های اقتصادی

رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) در طول سال‌ها نوسانات ملایمی داشت، در حالی که رشد مصرف انرژی در سال‌های ۲۰۱۲، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰ ارقام منفی شدیدی را نشان داد. از آنجا که میزان کاهش مصرف انرژی اغلب بیش از کاهش تولید ناخالص داخلی بود، شاخص بهره‌وری انرژی (EE Index) در مجموع روندی نزولی را طی کرد که حاکی از بهبود بلندمدت بهره‌وری انرژی در کل بخش مربوطه است (شکل ۱).

بخش کشاورزی

مصرف انرژی در بخش کشاورزی نوسانات قابل‌توجهی را نشان داد—به‌طوری که در سال‌های ۲۰۰۴، ۲۰۰۵ و ۲۰۱۶ شاهد افزایش‌های عمده و در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۱۹ شاهد کاهش‌هایی بودیم—در حالی که رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) ثابت ماند. از آنجا که در بسیاری از سال‌ها سرعت رشد مصرف انرژی بیش از رشد تولید ناخالص داخلی بود، شاخص بهره‌وری انرژی (EE Index) در مجموع افزایش یافت که نشان‌دهنده افت بهره‌وری انرژی در بخش کشاورزی است (نمودار ۲).

بخش تولید

تولید ناخالص داخلی (GDP) بخش تولید نوسانات شدیدی را تجربه کرد و در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۲۰ با انقباض‌های سختی مواجه شد؛ هم‌زمان، میزان مصرف انرژی نیز در چندین سال کاهش چشمگیری داشت. از آنجا که در بسیاری از دوره‌ها شدت کاهش مصرف انرژی بیش از کاهش تولید ناخالص داخلی بود، شاخص بهره‌وری انرژی (EE Index) به‌تدریج کاهش یافت که این امر نشان‌دهنده بهبود بهره‌وری انرژی در بخش تولید است (شکل ۳).

بخش خدمات

تولید ناخالص داخلی (GDP) بخش خدمات رشدی ملایم داشت، در حالی که میزان مصرف انرژی نوساناتی را تجربه کرد؛ به‌طوری‌که در سال‌های ۲۰۰۵، ۲۰۱۶ و ۲۰۲۱ شاهد جهش‌های قابل‌توجه و در سال ۲۰۱۸ شاهد کاهشی عمده در آن بودیم.

از آنجا که نرخ رشد مصرف انرژی غالباً از نرخ رشد تولید ناخالص داخلی پیشی می‌گرفت، شاخص بهره‌وری انرژی (EE Index) به‌مرور زمان اندکی افزایش یافت که نشان‌دهنده افت جزئی در بهره‌وری انرژی این بخش است (نمودار ۴).

بهره‌وری انرژی و انتشار دی‌اکسید کربن (CO₂)

در حالی که میزان انتشار دی‌اکسید کربن با افزایشی قابل‌توجه از حدود ۳۷۰ میلیون تن به ۷۸۰ میلیون تن رسید، شاخص بهره‌وری انرژی نیز از ۱۶۹ به ۲۲۳ افزایش یافت؛ امری که نشان می‌دهد با وجود افزایش انتشار، روندی به سوی بهبود بهره‌وری مشاهده نشده است (شکل ۵).

بهره‌وری انرژی و سهم انرژی‌های تجدیدپذیر

اگرچه انرژی‌های تجدیدپذیر (RE) نوساناتی سالانه (مانند تغییر از ۰٫۷۶ به ۱٫۱۴) نشان دادند، اما بهره‌وری انرژی (EE) در مجموع در محدوده ۱۷۰ تا ۲۲۰ ثابت ماند؛ این امر حاکی از آن است که تغییرات در سهم انرژی‌های تجدیدپذیر بر بهره‌وری تأثیری نداشته است (شکل ۶).

بهره‌وری انرژی و شهرنشینی

در حالی که نرخ شهرنشینی به‌طور پیوسته از ۶۴٫۰ درصد به ۷۶٫۳ درصد افزایش یافت، شاخص بهره‌وری انرژی بین ۱۶۹٫۸ و ۲۲۳٫۱ نوسان داشت و همواره در سطحی بالا باقی ماند. این امر نشان می‌دهد که همبستگی آشکاری میان گسترش شهرنشینی و تغییرات بهره‌وری وجود ندارد (شکل ۷).

بهره‌وری انرژی و تشکیل سرمایه ناخالص

در حالی که تشکیل سرمایه ناخالص (GF) با نوسانی بین ۳۵٫۱ تا ۳۹٫۴ درصد ثابت ماند، بهره‌وری انرژی (EE) بین ۱۶۹ تا ۲۲۳ در نوسان بود؛ امری که حاکی از عدم وجود ارتباط مستقیم و معنادار میان نوسانات سرمایه‌گذاری و روندهای بهبود بهره‌وری است (شکل ۸).

ادامه دارد …

= = = = = = = = = = = =

روزهای جمعه میتوانید در پایگاه خبری بهره ورنیوز، ترجمه مقالاتی در حوزه بهره وری را که در معتبرترین مراجع منتشر شده است، را با عنوان «مجله بهره وری» مطالعه کنید.

این نوشتار، برگرفته از گزارش «چشم‌انداز بهره‌وری ۲۰۲۶ (APO Productivity Outlook 2026) با محوریت «بهره‌وری انرژی، اثرات بهره‌وری و توسعه شاخص ترکیبی (Energy Efficiency, Productivity Impacts, and Composite Indicator Development)» که از سوی سازمان بهره وری آسیایی با همکاری دانشگاه ملی چونگنام (Chungnam National University) منتشر شده است.

مطالب مرتبط:

مجله بهره‌وری (۴۲): شکاف خاموش

مجله بهره‌وری (۴۱): صنعت ۶.۰؛ آیا ایران بازیگر خواهد بود یا تماشاگر؟!

مجله بهره‌وری (۴۰): وقتی موفقیت به یک ریسک راهبردی تبدیل می‌شود

مجله بهره‌وری (۳۹): راز واقعی موفقیت تویوتا

مجله بهره‌وری (۳۸): هوش مصنوعی چگونه کارایی تخصیص منابع شرکت‌ها را بهبود می‌بخشد؟

مجله بهره‌وری (۳۷): ترجمه دانش به عمل: بررسی اجمالی ابتکارهای آموزشی سازمان بهره‌وری آسیایی

مجله بهره‌وری (۳۶): مسیر بهره‌وری به‌سمت گذار از کشورهای کمتر توسعه‌یافته

مجله بهره‌وری (۳۵): بهبود بهره‌وری در تولید سبزیجات گلخانه‌ای

مجله بهره‌وری (۳۴): افزایش بهره‌وری بانک‌ها از طریق ساده‌سازی در مقیاس بزرگ

مجله بهره‌وری (۳۳): افزایش بهره‌وری در دولت فدرال ایالات متحده

مجله بهره‌وری (۳۲): مقدمه‌ای بر هوش مصنوعی و اقتصاد دانش